अग्निपुराणम्

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर्दद्युः प्रतिभुवो धनम् । एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथारुचि ।। २५४.

जर अनेक हमीदार असतील, तर प्रत्येकाने आपल्या वाट्याने कर्ज फेडावे; पण एकाच अधिकाराखाली असणाऱ्यांमध्ये, कर्जदाराच्या इच्छेनुसार पैसे घेतले जाऊ शकतात.

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् । द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत् ।। २५४.

जिथे हमीदाराने उघडपणे सावकाराला पैसे दिले असतील, तिथे कर्जदाराने त्याला दुप्पट रक्कम परत द्यावी; हीच त्या प्रकरणाची नीती आहे.

स्वस्न्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च । वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस्तथा ।। २५४.

स्वतःची संतती, स्त्रिया, जनावरे आणि धान्य यासाठी दुप्पट परतफेड सांगितली आहे; वस्त्रासाठी चौपट आणि द्रव पदार्थांसाठी आठपट परतफेड करावी.

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते । काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति ।। २५४.

गहाण ठेवलेली वस्तू, जर दुप्पट रक्कम दिली नाही तर जप्त होते; वेळ किंवा परिस्थितीमुळे हरवली तर तीही जप्त होते, पण जर तिचा उपयोग केला असेल तर ती जप्त होत नाही.

गोप्याधिबोग्यो नावृद्धिः सोपकारेऽथ भाविते । नष्टो देयो विनष्टश्च दैवराजकृतादृते ।। २५४.

गुप्त किंवा वापरलेली गहाण वस्तू, जरी फायदा झाला तरी, त्यावर व्याज लागत नाही; ती हरवली तर परत द्यावी, फक्त देव किंवा राजाच्या कृतीमुळे हरवली असेल तर नाही.

आधेः स्वीकरणात्सिद्धीरक्षमाणोप्यसारताम् । यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग्‌ वा धनी भवेत् ।। २५४.

गहाण वस्तू स्वीकारल्यानंतर ती नष्ट झाली किंवा निकामी झाली, तर सावकाराला त्या संपत्तीचा किंवा गहाण रकमेचा हक्क मिळतो.

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं । सत्यह्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ।। २५४.

चालणुकीसाठी किंवा हमीसाठी ठेवलेली वस्तू, व्याजासह परत द्यावी; आणि सत्यासाठी ठेवलेली वस्तू दुप्पट परत द्यावी.

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डोऽन्यथा भवेत् । प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात् ।। २५४.

सावकार समोर असताना गहाण वस्तू सोडवावी, अन्यथा दंड लागतो; कारण पूर्ण झाल्यावर सावकार गहाण वस्तू परत घेऊ शकतो.

तत्‌कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः । विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम् ।। २५४.

त्या वेळी ठरलेली किंमत किंवा मूळ किंमत व्याजाशिवाय ठेवावी; किंवा वस्तू न ठेवता, साक्षीदारांसमोर ती विकली जाऊ शकते.

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु । मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धणे ।। २५४.

गहाण ठेवलेल्या कर्जाची रक्कम दुप्पट झाली की गहाण वस्तू सोडवावी; दुप्पट रक्कम दिल्यावर गहाण मुक्त होते.

व्यसनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्पयेत् । द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ।। २५४.

कोणीतरी संकटात असूनही न सांगता दुसऱ्याच्या हातात वस्तू दिली, तर ती ठेव म्हणून समजली जाते आणि तशीच परत द्यावी लागते.

न दाप्योऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः । प्रेपश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश्च तत्समम् ।। २५४.

राजा, देवता किंवा चोर यांनी नेलेली वस्तू परत द्यावी लागत नाही; पण ती वस्तू नंतर सापडली आणि मागणी केल्यावर परत दिली, तर ती परत द्यावीच लागते आणि त्याबरोबर तितकाच दंडही भरावा लागतो.

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं । याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः ।।२५४.

कोणी आपल्याच इच्छेने दुसऱ्याची वस्तू वापरली, तर त्याला आयुष्यभर शिक्षा होते आणि ती वस्तू व्याजासह परत द्यावी लागते; हीच नियम मागितलेल्या, ठेवलेल्या किंवा गहाण ठेवलेल्या वस्तूंसाठीही लागू आहे.

अग्निरुवाच तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्म्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवविते दवीविवुतीः ।। २५५.

अग्नी म्हणाले: जे तपस्वी आहेत, दान करणारे आहेत, चांगल्या घराण्यातले आहेत, सत्य बोलणारे आहेत, धर्माला महत्त्व देणारे आहेत, सरळ स्वभावाचे आहेत आणि ज्यांना मुलं व नातवंडं आहेत—

पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षइणः पञ्च वा त्रयः । यथाजाति यथावर्ण सर्व्वे सर्व्वेषु वा स्मृताः ।। २५५.

जे पाच यज्ञ करतात, साक्ष देतात—पाच किंवा तीन, त्यांच्या जन्म आणि जातीप्रमाणे—हे सर्व, सर्व बाबतीत ग्राह्य धरले जातात.

स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ।। २५५.

स्त्रिया, वृद्ध, लहान मुले, जुगारी, मद्यपान केलेले किंवा वेडसर, आरोप झालेले, रंगभूमीवरील कलाकार, धर्मभ्रष्ट, बनावट करणारे आणि ज्यांची इंद्रिये ठीक नाहीत—

पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः । असाक्षिणः सर्व्वसाक्षई चौर्य्यपारुष्यसाहसे ।। २५५.

पतित, अपवित्रांसोबत जे खातात, सोबती, मित्र, शत्रू, चोर, ज्यांच्याकडे साक्षीदार नाहीत आणि चोरी, शिवीगाळ किंवा मारहाण यासारख्या प्रकरणातले सर्व साक्षीदार—

उभयानुमतः साक्षई भवत्येकोपि धर्म्मवित । अब्रुवन् हिनरः साक्षअयमृणं सदशबन्धकम् ।। २५५.

दोन्ही बाजूंनी मान्य असेल तर एकटा धर्म जाणणारा साक्षीदारही ग्राह्य धरला जातो; जो साक्ष देत नाही, तो नेहमी मौनाचे ऋण बाळगतो.

राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्‌चत्वारिंशकेऽहनि । न ददाति हि यः साक्षअयं जानन्नपि नराधमः ।। २५५.

साक्ष न देणाऱ्याने छत्तेचाळीसाव्या दिवशी सर्व काही राजाला भरावे लागते; जो माणूस जाणूनही साक्ष देत नाही, तो नीच समजला जातो.

स कूटसाक्षइणआं पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि । साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान् ।। २५५.

तो खोटे साक्ष देणाऱ्याच्या पाप आणि शिक्षेस बरोबरीचा असतो; साक्षीदारांनी दोन्ही बाजूंच्या उपस्थितीत साक्ष द्यावी.

ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा । अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां ।। २५५.

जे मोठे पाप करतात, जाळपोळ करणारे, स्त्री किंवा लहान मुलांचा वध करणारे—त्यांना जे लोक मिळतात—

तान् सर्व्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् । सुकृतं यत्त्वाया किञअचिज्जन्मान्तरशतैः कृतम् ।। २५५.

खोटी साक्ष देणाऱ्यालाही हे सर्व लोक मिळतात; आणि त्याने कित्येक जन्मांत केलेले पुण्य—

तस्तर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा । द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणइनान्तथा ।। २५५.

हे सर्व नष्ट होते, जर तू खोटे बोलून दुसऱ्याला हरवलेस; अनेकांची मते वेगळी असतील, तर जास्त गुणी असलेल्यांचे मत ग्राह्य धरावे.

गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः । यस्योचुः साक्षइणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् ।। २५५.

गुणांमध्ये समानता असेल, तर अधिक गुणी असलेल्यांचे म्हणणे मान्य करावे; ज्या बाजूने साक्षीदार सत्य प्रतिज्ञा करतात, ती बाजू जिंकते.

अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः उक्तेपि साक्षइभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः ।। २५५.

याच्या उलट, ज्या बाजूचे साक्षीदार कमी गुणी असतील, त्याचा पराभव निश्चित आहे; साक्षीदारांनी साक्ष दिली असली तरी, इतर जास्त गुणी असतील, तर त्यांचे म्हणणे ग्राह्य धरावे.

द्विगुणावान्यथा ब्रयुः कूटाः स्यु पूर्वसाक्षइणः । पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षइणस्तथा ।। २५५.

नंतरचे साक्षीदार जर दुप्पट असतील आणि वेगळे बोलले, तर आधीचे साक्षीदार खोटे मानले जातात; बनावट करणारे आणि खोटे साक्ष देणारे वेगळे दंडनीय आहेत.

विवादाद् द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः । यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निह्नते तत्तमोवृतः ।। २५५.

वादात दुप्पट दंड ठरवला आहे; ब्राह्मणाने साक्ष द्यायला बोलावल्यावर सत्य लपवले, तर त्याला देशातून हाकलावे.

स दाप्योष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् । वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यऽनृतं वदेत् ।। २५५.

त्याने आठपट दंड भरावा, आणि ब्राह्मणाला देशाबाहेर काढावे; कुठल्याही जातीच्या माणसाने खोटी साक्ष दिली, तर त्याला कैद करावी.

यः कश्चिदर्थोऽभिमतः स्वरुकच्या तु परस्परं । लेख्यं तु साक्षिमत् कार्य्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ।। २५५.

दोन्ही बाजूंनी जे काही ठरवले, ते साक्षीदारांसमोर लिहून ठेवावे आणि त्यात कर्ज देणाऱ्याचे नाव आधी घ्यावे.