अग्निपुराणम्

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं स्वकन्धनम् । मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्द्धते न ततः परं ।। २५४.

कर्जदाराने दिलेली रक्कम स्वीकारली नाही आणि ती मध्यस्थाकडे ठेवली, तर ती तिथेच राहते आणि त्यावर पुढे व्याज लागत नाही.

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योपिद्‌ग्राहस्तथैव च । पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः ।। २५४.

वारसा मिळवणाऱ्याने कर्ज फेडावे, तसेच मालमत्ता घेतलेल्या व्यक्तीनेही. ज्या मुलाकडे वडिलांची मालमत्ता आहे, त्याने दुसरा मुलगा नसताना वडिलांचे कर्ज फेडावे.

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता । दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा ।। २५४.

पत्नीने पती किंवा मुलाने घेतलेल्या कर्जासाठी जबाबदार राहू नये, आणि वडिलांनी मुलाने घेतलेल्या कर्जासाठीही नाही. घराच्या गरजेव्यतिरिक्त पतीने पत्नीने घेतलेल्या कर्जासाठी जबाबदार राहू नये.

गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधयोषितां । ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्‌वृत्तिस्तदाश्रया ।। २५४.

गवळणी, पहारेकरी, नट, धुणी करणाऱ्या बायका, शिकारीण किंवा वेश्या अशा स्त्रियांना त्यांच्या उपजीविकेसाठी पतीनेच कर्ज फेडावे.

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं । स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति ।। २५४.

स्त्रीने पतीसोबत किंवा स्वतः घेतलेले कर्ज तिच्या किंवा तिच्या पतीनेच फेडावे; दुसऱ्या कोणत्याही स्त्रीने ते फेडण्याची गरज नाही.

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसनाभिप्लुतेऽथ वा । पुत्रपौत्रैर्ऋणं देयं निह्नवे साक्षिभावितम् ।। २५४.

वडील जर घराबाहेर असतील, मरण पावलेले असतील किंवा संकटात असतील, तर साक्षीदारांनी सिद्ध केलेले कर्ज मुलांनी किंवा नातवंडांनी फेडावे.

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् । वृथा दानं तथैवेहपु त्रो दद्यान्न पैतृकम् ।। २५४.

दारू, जुगार, दंड, कर किंवा त्यानंतर उरलेले कर्ज, तसेच कारण नसताना दिलेली भेट, ही मुलांनी फेडू नयेत.

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि । प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम् ।। २५४.

भावंडे, पती-पत्नी, वडील आणि मुलं यांच्यात, जर कुणी हमी घेतली असेल तर, घर विभागले नसेल तर त्यांनी ते कर्ज स्वीकारावे, असे स्मृतीत सांगितले आहे.

दर्शने प्रत्यये दाने प्रव्भिव्यं विधीयते । आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि ।। २५४.

उपस्थिती, हमी किंवा देणे यामध्ये जबाबदारी ठरवलेली आहे; पण जर गहाण ठेवलेली वस्तू खोटी ठरली, तर खोटी हमी देणाऱ्याची मुलंही ते कर्ज फेडायला बांधील आहेत.

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिकोऽपि वा । न तत्‌पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः ।। २५४.

जिथे हमी किंवा जामीन दिला आहे आणि हमीदार मरण पावला किंवा अपयशी ठरला, तिथे त्याच्या मुलांनी कर्ज फेडायचं नसतं; फक्त देणाऱ्यांनीच ते फेडावं.

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर्दद्युः प्रतिभुवो धनम् । एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथारुचि ।। २५४.

जर अनेक हमीदार असतील, तर प्रत्येकाने आपल्या वाट्याने कर्ज फेडावे; पण एकाच अधिकाराखाली असणाऱ्यांमध्ये, कर्जदाराच्या इच्छेनुसार पैसे घेतले जाऊ शकतात.

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् । द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत् ।। २५४.

जिथे हमीदाराने उघडपणे सावकाराला पैसे दिले असतील, तिथे कर्जदाराने त्याला दुप्पट रक्कम परत द्यावी; हीच त्या प्रकरणाची नीती आहे.

स्वस्न्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च । वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस्तथा ।। २५४.

स्वतःची संतती, स्त्रिया, जनावरे आणि धान्य यासाठी दुप्पट परतफेड सांगितली आहे; वस्त्रासाठी चौपट आणि द्रव पदार्थांसाठी आठपट परतफेड करावी.

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते । काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति ।। २५४.

गहाण ठेवलेली वस्तू, जर दुप्पट रक्कम दिली नाही तर जप्त होते; वेळ किंवा परिस्थितीमुळे हरवली तर तीही जप्त होते, पण जर तिचा उपयोग केला असेल तर ती जप्त होत नाही.

गोप्याधिबोग्यो नावृद्धिः सोपकारेऽथ भाविते । नष्टो देयो विनष्टश्च दैवराजकृतादृते ।। २५४.

गुप्त किंवा वापरलेली गहाण वस्तू, जरी फायदा झाला तरी, त्यावर व्याज लागत नाही; ती हरवली तर परत द्यावी, फक्त देव किंवा राजाच्या कृतीमुळे हरवली असेल तर नाही.

आधेः स्वीकरणात्सिद्धीरक्षमाणोप्यसारताम् । यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग्‌ वा धनी भवेत् ।। २५४.

गहाण वस्तू स्वीकारल्यानंतर ती नष्ट झाली किंवा निकामी झाली, तर सावकाराला त्या संपत्तीचा किंवा गहाण रकमेचा हक्क मिळतो.

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं । सत्यह्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ।। २५४.

चालणुकीसाठी किंवा हमीसाठी ठेवलेली वस्तू, व्याजासह परत द्यावी; आणि सत्यासाठी ठेवलेली वस्तू दुप्पट परत द्यावी.

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डोऽन्यथा भवेत् । प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात् ।। २५४.

सावकार समोर असताना गहाण वस्तू सोडवावी, अन्यथा दंड लागतो; कारण पूर्ण झाल्यावर सावकार गहाण वस्तू परत घेऊ शकतो.

तत्‌कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः । विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम् ।। २५४.

त्या वेळी ठरलेली किंमत किंवा मूळ किंमत व्याजाशिवाय ठेवावी; किंवा वस्तू न ठेवता, साक्षीदारांसमोर ती विकली जाऊ शकते.

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु । मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धणे ।। २५४.

गहाण ठेवलेल्या कर्जाची रक्कम दुप्पट झाली की गहाण वस्तू सोडवावी; दुप्पट रक्कम दिल्यावर गहाण मुक्त होते.

व्यसनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्पयेत् । द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ।। २५४.

कोणीतरी संकटात असूनही न सांगता दुसऱ्याच्या हातात वस्तू दिली, तर ती ठेव म्हणून समजली जाते आणि तशीच परत द्यावी लागते.

न दाप्योऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः । प्रेपश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश्च तत्समम् ।। २५४.

राजा, देवता किंवा चोर यांनी नेलेली वस्तू परत द्यावी लागत नाही; पण ती वस्तू नंतर सापडली आणि मागणी केल्यावर परत दिली, तर ती परत द्यावीच लागते आणि त्याबरोबर तितकाच दंडही भरावा लागतो.

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं । याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः ।।२५४.

कोणी आपल्याच इच्छेने दुसऱ्याची वस्तू वापरली, तर त्याला आयुष्यभर शिक्षा होते आणि ती वस्तू व्याजासह परत द्यावी लागते; हीच नियम मागितलेल्या, ठेवलेल्या किंवा गहाण ठेवलेल्या वस्तूंसाठीही लागू आहे.

अग्निरुवाच तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्म्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवविते दवीविवुतीः ।। २५५.

अग्नी म्हणाले: जे तपस्वी आहेत, दान करणारे आहेत, चांगल्या घराण्यातले आहेत, सत्य बोलणारे आहेत, धर्माला महत्त्व देणारे आहेत, सरळ स्वभावाचे आहेत आणि ज्यांना मुलं व नातवंडं आहेत—

पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षइणः पञ्च वा त्रयः । यथाजाति यथावर्ण सर्व्वे सर्व्वेषु वा स्मृताः ।। २५५.

जे पाच यज्ञ करतात, साक्ष देतात—पाच किंवा तीन, त्यांच्या जन्म आणि जातीप्रमाणे—हे सर्व, सर्व बाबतीत ग्राह्य धरले जातात.

स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ।। २५५.

स्त्रिया, वृद्ध, लहान मुले, जुगारी, मद्यपान केलेले किंवा वेडसर, आरोप झालेले, रंगभूमीवरील कलाकार, धर्मभ्रष्ट, बनावट करणारे आणि ज्यांची इंद्रिये ठीक नाहीत—

पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः । असाक्षिणः सर्व्वसाक्षई चौर्य्यपारुष्यसाहसे ।। २५५.

पतित, अपवित्रांसोबत जे खातात, सोबती, मित्र, शत्रू, चोर, ज्यांच्याकडे साक्षीदार नाहीत आणि चोरी, शिवीगाळ किंवा मारहाण यासारख्या प्रकरणातले सर्व साक्षीदार—

उभयानुमतः साक्षई भवत्येकोपि धर्म्मवित । अब्रुवन् हिनरः साक्षअयमृणं सदशबन्धकम् ।। २५५.

दोन्ही बाजूंनी मान्य असेल तर एकटा धर्म जाणणारा साक्षीदारही ग्राह्य धरला जातो; जो साक्ष देत नाही, तो नेहमी मौनाचे ऋण बाळगतो.

राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्‌चत्वारिंशकेऽहनि । न ददाति हि यः साक्षअयं जानन्नपि नराधमः ।। २५५.

साक्ष न देणाऱ्याने छत्तेचाळीसाव्या दिवशी सर्व काही राजाला भरावे लागते; जो माणूस जाणूनही साक्ष देत नाही, तो नीच समजला जातो.