अग्निपुराणम्

स्त्रीनक्तमन्तरागारवहिःशत्रुकृतस्तथा । मत्तोन्मत्तार्त्तव्यसनिबालभीतप्रयोजितः ।। २५३.

स्त्रीने, रात्री, आतल्या खोलीत, बाहेर, शत्रूने, किंवा मद्यपान केलेल्या, वेडसर, दुःखी, लहान मुलाने किंवा भीतीपोटी केलेला व्यवहारही तसाच आहे.

असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिद्ध्यति । प्रनष्टाधिशतं देयं नृपेण धनिने धनं ।। २५३.

संबंध नसताना केलेला व्यवहार मान्य होत नाही. गहाण ठेवलेली वस्तू हरवली तर राजाने सावकाराला त्याची किंमत द्यावी.

विभावयेन्न चेल्लिङ्गैस्तत्समं दातुमर्हति । देयञ्चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु ।। २५३.

जर चिन्हांवरून ओळखता आले नाही, तर त्याच्या तोडीस तोड द्यावे. चोरांनी चोरलेली वस्तू राजाने त्या देशातील लोकांना द्यावी.

अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा ।। २५३.

जामीनदार असताना व्याज दर महिन्याला ऐंशी भागांत एक असावा. अन्यथा जातीप्रमाणे शंभरात एक, दोन, तीन, चार किंवा पाच असे ठरते.

सप्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा । वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा तथा ।। २५३.

जनावरांसाठी सत्तर, स्त्रियांसाठी जास्तीत जास्त आठपट, द्रवांसाठी चार, वस्त्र, धान्य आणि सोन्यासाठी चार, तीन किंवा दोनपट व्याज आहे.

ग्रामान्तरात्तु दशकं सामुद्रादपि विंशतिं । दद्यर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु ।। २५३.

दुसऱ्या गावासाठी दहा, समुद्रपारसाठी वीस. सर्वांनी सर्व व्यवहारात आपापल्या कबुलीप्रमाणे व्याज द्यावे.

प्रपन्नं साधयन्नर्थं न वाच्यो नृपतिर्भवेत् । साध्यमानो नृपं गच्छेद्दण्ड्यो दाप्यश्च तद्धनं ।। २५३.

राजाने हक्काची वसुली केली तर त्याला दोष देता येत नाही. पण जो राजाकडून जबरदस्तीने वसुली करतो, तो दंडनीय आहे आणि त्याने ती रक्कम द्यावी.

अग्निरुवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः । दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम् ।। २५४.

अग्नी म्हणाले: ज्याने कर्ज घेतले आहे त्याने ते ठरलेल्या क्रमाने सावकाराला परत द्यावे. पण जर आधी ब्राह्मणाला दिले असेल, तर त्यानंतर राजाला द्यावे.

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् । पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्युत्तमर्णिकः ।। २५४.

राजाने जबरदस्तीने वसूल केल्यास कर्जदाराने मिळालेल्या रकमेपैकी दहा टक्के द्यावे. पण पूर्ण रक्कम मिळाल्यास उत्तम कर्जदाराने शंभरात पाच टक्के द्यावे.

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्द्दाप्यो यथोदयम् ।। २५४.

निम्न जातीचा आणि गरीब असलेला व्यक्तीने कर्ज फेडण्यासाठी काम करावे. पण गरीब ब्राह्मणाने आपल्या उत्पन्नानुसार हळूहळू फेडावे.

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं स्वकन्धनम् । मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्द्धते न ततः परं ।। २५४.

कर्जदाराने दिलेली रक्कम स्वीकारली नाही आणि ती मध्यस्थाकडे ठेवली, तर ती तिथेच राहते आणि त्यावर पुढे व्याज लागत नाही.

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योपिद्‌ग्राहस्तथैव च । पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः ।। २५४.

वारसा मिळवणाऱ्याने कर्ज फेडावे, तसेच मालमत्ता घेतलेल्या व्यक्तीनेही. ज्या मुलाकडे वडिलांची मालमत्ता आहे, त्याने दुसरा मुलगा नसताना वडिलांचे कर्ज फेडावे.

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता । दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा ।। २५४.

पत्नीने पती किंवा मुलाने घेतलेल्या कर्जासाठी जबाबदार राहू नये, आणि वडिलांनी मुलाने घेतलेल्या कर्जासाठीही नाही. घराच्या गरजेव्यतिरिक्त पतीने पत्नीने घेतलेल्या कर्जासाठी जबाबदार राहू नये.

गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधयोषितां । ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्‌वृत्तिस्तदाश्रया ।। २५४.

गवळणी, पहारेकरी, नट, धुणी करणाऱ्या बायका, शिकारीण किंवा वेश्या अशा स्त्रियांना त्यांच्या उपजीविकेसाठी पतीनेच कर्ज फेडावे.

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं । स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति ।। २५४.

स्त्रीने पतीसोबत किंवा स्वतः घेतलेले कर्ज तिच्या किंवा तिच्या पतीनेच फेडावे; दुसऱ्या कोणत्याही स्त्रीने ते फेडण्याची गरज नाही.

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसनाभिप्लुतेऽथ वा । पुत्रपौत्रैर्ऋणं देयं निह्नवे साक्षिभावितम् ।। २५४.

वडील जर घराबाहेर असतील, मरण पावलेले असतील किंवा संकटात असतील, तर साक्षीदारांनी सिद्ध केलेले कर्ज मुलांनी किंवा नातवंडांनी फेडावे.

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् । वृथा दानं तथैवेहपु त्रो दद्यान्न पैतृकम् ।। २५४.

दारू, जुगार, दंड, कर किंवा त्यानंतर उरलेले कर्ज, तसेच कारण नसताना दिलेली भेट, ही मुलांनी फेडू नयेत.

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि । प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम् ।। २५४.

भावंडे, पती-पत्नी, वडील आणि मुलं यांच्यात, जर कुणी हमी घेतली असेल तर, घर विभागले नसेल तर त्यांनी ते कर्ज स्वीकारावे, असे स्मृतीत सांगितले आहे.

दर्शने प्रत्यये दाने प्रव्भिव्यं विधीयते । आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि ।। २५४.

उपस्थिती, हमी किंवा देणे यामध्ये जबाबदारी ठरवलेली आहे; पण जर गहाण ठेवलेली वस्तू खोटी ठरली, तर खोटी हमी देणाऱ्याची मुलंही ते कर्ज फेडायला बांधील आहेत.

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिकोऽपि वा । न तत्‌पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः ।। २५४.

जिथे हमी किंवा जामीन दिला आहे आणि हमीदार मरण पावला किंवा अपयशी ठरला, तिथे त्याच्या मुलांनी कर्ज फेडायचं नसतं; फक्त देणाऱ्यांनीच ते फेडावं.

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर्दद्युः प्रतिभुवो धनम् । एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथारुचि ।। २५४.

जर अनेक हमीदार असतील, तर प्रत्येकाने आपल्या वाट्याने कर्ज फेडावे; पण एकाच अधिकाराखाली असणाऱ्यांमध्ये, कर्जदाराच्या इच्छेनुसार पैसे घेतले जाऊ शकतात.

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् । द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत् ।। २५४.

जिथे हमीदाराने उघडपणे सावकाराला पैसे दिले असतील, तिथे कर्जदाराने त्याला दुप्पट रक्कम परत द्यावी; हीच त्या प्रकरणाची नीती आहे.

स्वस्न्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च । वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस्तथा ।। २५४.

स्वतःची संतती, स्त्रिया, जनावरे आणि धान्य यासाठी दुप्पट परतफेड सांगितली आहे; वस्त्रासाठी चौपट आणि द्रव पदार्थांसाठी आठपट परतफेड करावी.

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते । काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति ।। २५४.

गहाण ठेवलेली वस्तू, जर दुप्पट रक्कम दिली नाही तर जप्त होते; वेळ किंवा परिस्थितीमुळे हरवली तर तीही जप्त होते, पण जर तिचा उपयोग केला असेल तर ती जप्त होत नाही.

गोप्याधिबोग्यो नावृद्धिः सोपकारेऽथ भाविते । नष्टो देयो विनष्टश्च दैवराजकृतादृते ।। २५४.

गुप्त किंवा वापरलेली गहाण वस्तू, जरी फायदा झाला तरी, त्यावर व्याज लागत नाही; ती हरवली तर परत द्यावी, फक्त देव किंवा राजाच्या कृतीमुळे हरवली असेल तर नाही.

आधेः स्वीकरणात्सिद्धीरक्षमाणोप्यसारताम् । यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग्‌ वा धनी भवेत् ।। २५४.

गहाण वस्तू स्वीकारल्यानंतर ती नष्ट झाली किंवा निकामी झाली, तर सावकाराला त्या संपत्तीचा किंवा गहाण रकमेचा हक्क मिळतो.

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं । सत्यह्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ।। २५४.

चालणुकीसाठी किंवा हमीसाठी ठेवलेली वस्तू, व्याजासह परत द्यावी; आणि सत्यासाठी ठेवलेली वस्तू दुप्पट परत द्यावी.

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डोऽन्यथा भवेत् । प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात् ।। २५४.

सावकार समोर असताना गहाण वस्तू सोडवावी, अन्यथा दंड लागतो; कारण पूर्ण झाल्यावर सावकार गहाण वस्तू परत घेऊ शकतो.

तत्‌कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः । विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम् ।। २५४.

त्या वेळी ठरलेली किंमत किंवा मूळ किंमत व्याजाशिवाय ठेवावी; किंवा वस्तू न ठेवता, साक्षीदारांसमोर ती विकली जाऊ शकते.