अग्निपुराणम्

प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्त्तितम् ।। २५३.

लिहिलेली कागदपत्रे, मालकी आणि साक्षीदार हेच पुरावे मानले आहेत.

एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते । सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया ।। २५३.

यापैकी काहीच उपलब्ध नसेल, तर देवचाच आधार घ्यावा लागतो; सर्व वादांमध्ये उत्तर देणाऱ्याचे म्हणणे जास्त प्रभावी ठरते.

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते यूर्वा तु बलवत्तरा । पश्यतो ब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी ।। २५३.

ठेव, स्वीकार किंवा खरेदी यामध्ये नवीनपणा जास्त प्रभावी असतो; भूमीच्या बाबतीत, पाहिले किंवा सांगितले असले तरी वीस वर्षांनी हक्क कमी होतो.

परेण भुज्यमाना या धनस्य दशवार्षिकी । आधिसीमोपनिःक्षेपजडवाचलधनैर्विना ।। २५३.

दुसऱ्याने दहा वर्षे उपभोगलेली संपत्ती, पण ठेव, सीमारेषा, ठेवलेली किंवा अचल मालमत्ता यांना हे लागू पडत नाही.

तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि । आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद्धनं ।। २५३.

राजा, स्त्रिया किंवा ब्राह्मण यांच्या ठेवलेल्या धनासह, गहाण ठेवलेल्या इत्यादी संपत्तीचा गैरवापर करणाऱ्याने मालकाला धन परत द्यावे.

दण्ड्य च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्ष्यमथापि वा । आगमोप्यधिको भुक्तिं विना पूर्वक्रमागतां ।। २५३.

दंड मिळण्यास पात्र असलेल्या व्यक्तीने राजाला ज्या प्रमाणात घेतले तेवढे किंवा शक्य तितके परत द्यावे. आणि जर पूर्वीपासून मालकी नसताना काही अधिक मिळाले असेल, तर तेही द्यावे.

आगमोपि बलन्नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र न । आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् ।। २५३.

फक्त पुरावा असला तरी, जर मालकीचा थोडासुद्धा अनुभव नसेल तर तो पुरावा मजबूत मानला जात नाही. शुद्ध पुराव्यानेच मालकीला खरी मान्यता मिळते.

अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति। आगमस्तु कृतो येन सोबियुक्तस्तमुद्धरेत् ।। २५३.

अशुद्ध पुराव्यावर आधारलेली मालकी ग्राह्य धरली जात नाही. पण ज्याने पुरावा तयार केला आणि त्या व्यवहारात सहभागी झाला, त्याला ते परत द्यायला लावावे.

न तत्सुतस्तःसुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी । योभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य ऋक्‌थात्तमुद्धरेत् ।। २५३.

त्या प्रकरणात ना मुलाला ना नातवाला जास्त हक्क असतो. पण जर दुसरा कोणी सहभागी असून तो मरण पावला असेल, तर त्याच्या संपत्तीतून त्याचा हिस्सा परत द्यावा.

न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विनाकृता । बलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान्निवर्त्तयेत् ।। २५३.

पुराव्याशिवाय मिळवलेली मालकी त्या ठिकाणी ग्राह्य धरली जात नाही. बलपूर्वक किंवा फसवणुकीने झालेले व्यवहार रद्द करावेत.

स्त्रीनक्तमन्तरागारवहिःशत्रुकृतस्तथा । मत्तोन्मत्तार्त्तव्यसनिबालभीतप्रयोजितः ।। २५३.

स्त्रीने, रात्री, आतल्या खोलीत, बाहेर, शत्रूने, किंवा मद्यपान केलेल्या, वेडसर, दुःखी, लहान मुलाने किंवा भीतीपोटी केलेला व्यवहारही तसाच आहे.

असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिद्ध्यति । प्रनष्टाधिशतं देयं नृपेण धनिने धनं ।। २५३.

संबंध नसताना केलेला व्यवहार मान्य होत नाही. गहाण ठेवलेली वस्तू हरवली तर राजाने सावकाराला त्याची किंमत द्यावी.

विभावयेन्न चेल्लिङ्गैस्तत्समं दातुमर्हति । देयञ्चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु ।। २५३.

जर चिन्हांवरून ओळखता आले नाही, तर त्याच्या तोडीस तोड द्यावे. चोरांनी चोरलेली वस्तू राजाने त्या देशातील लोकांना द्यावी.

अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा ।। २५३.

जामीनदार असताना व्याज दर महिन्याला ऐंशी भागांत एक असावा. अन्यथा जातीप्रमाणे शंभरात एक, दोन, तीन, चार किंवा पाच असे ठरते.

सप्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा । वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा तथा ।। २५३.

जनावरांसाठी सत्तर, स्त्रियांसाठी जास्तीत जास्त आठपट, द्रवांसाठी चार, वस्त्र, धान्य आणि सोन्यासाठी चार, तीन किंवा दोनपट व्याज आहे.

ग्रामान्तरात्तु दशकं सामुद्रादपि विंशतिं । दद्यर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु ।। २५३.

दुसऱ्या गावासाठी दहा, समुद्रपारसाठी वीस. सर्वांनी सर्व व्यवहारात आपापल्या कबुलीप्रमाणे व्याज द्यावे.

प्रपन्नं साधयन्नर्थं न वाच्यो नृपतिर्भवेत् । साध्यमानो नृपं गच्छेद्दण्ड्यो दाप्यश्च तद्धनं ।। २५३.

राजाने हक्काची वसुली केली तर त्याला दोष देता येत नाही. पण जो राजाकडून जबरदस्तीने वसुली करतो, तो दंडनीय आहे आणि त्याने ती रक्कम द्यावी.

अग्निरुवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः । दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम् ।। २५४.

अग्नी म्हणाले: ज्याने कर्ज घेतले आहे त्याने ते ठरलेल्या क्रमाने सावकाराला परत द्यावे. पण जर आधी ब्राह्मणाला दिले असेल, तर त्यानंतर राजाला द्यावे.

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् । पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्युत्तमर्णिकः ।। २५४.

राजाने जबरदस्तीने वसूल केल्यास कर्जदाराने मिळालेल्या रकमेपैकी दहा टक्के द्यावे. पण पूर्ण रक्कम मिळाल्यास उत्तम कर्जदाराने शंभरात पाच टक्के द्यावे.

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्द्दाप्यो यथोदयम् ।। २५४.

निम्न जातीचा आणि गरीब असलेला व्यक्तीने कर्ज फेडण्यासाठी काम करावे. पण गरीब ब्राह्मणाने आपल्या उत्पन्नानुसार हळूहळू फेडावे.

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं स्वकन्धनम् । मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्द्धते न ततः परं ।। २५४.

कर्जदाराने दिलेली रक्कम स्वीकारली नाही आणि ती मध्यस्थाकडे ठेवली, तर ती तिथेच राहते आणि त्यावर पुढे व्याज लागत नाही.

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योपिद्‌ग्राहस्तथैव च । पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः ।। २५४.

वारसा मिळवणाऱ्याने कर्ज फेडावे, तसेच मालमत्ता घेतलेल्या व्यक्तीनेही. ज्या मुलाकडे वडिलांची मालमत्ता आहे, त्याने दुसरा मुलगा नसताना वडिलांचे कर्ज फेडावे.

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता । दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा ।। २५४.

पत्नीने पती किंवा मुलाने घेतलेल्या कर्जासाठी जबाबदार राहू नये, आणि वडिलांनी मुलाने घेतलेल्या कर्जासाठीही नाही. घराच्या गरजेव्यतिरिक्त पतीने पत्नीने घेतलेल्या कर्जासाठी जबाबदार राहू नये.

गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधयोषितां । ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्‌वृत्तिस्तदाश्रया ।। २५४.

गवळणी, पहारेकरी, नट, धुणी करणाऱ्या बायका, शिकारीण किंवा वेश्या अशा स्त्रियांना त्यांच्या उपजीविकेसाठी पतीनेच कर्ज फेडावे.

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं । स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति ।। २५४.

स्त्रीने पतीसोबत किंवा स्वतः घेतलेले कर्ज तिच्या किंवा तिच्या पतीनेच फेडावे; दुसऱ्या कोणत्याही स्त्रीने ते फेडण्याची गरज नाही.

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसनाभिप्लुतेऽथ वा । पुत्रपौत्रैर्ऋणं देयं निह्नवे साक्षिभावितम् ।। २५४.

वडील जर घराबाहेर असतील, मरण पावलेले असतील किंवा संकटात असतील, तर साक्षीदारांनी सिद्ध केलेले कर्ज मुलांनी किंवा नातवंडांनी फेडावे.

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् । वृथा दानं तथैवेहपु त्रो दद्यान्न पैतृकम् ।। २५४.

दारू, जुगार, दंड, कर किंवा त्यानंतर उरलेले कर्ज, तसेच कारण नसताना दिलेली भेट, ही मुलांनी फेडू नयेत.

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि । प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम् ।। २५४.

भावंडे, पती-पत्नी, वडील आणि मुलं यांच्यात, जर कुणी हमी घेतली असेल तर, घर विभागले नसेल तर त्यांनी ते कर्ज स्वीकारावे, असे स्मृतीत सांगितले आहे.

दर्शने प्रत्यये दाने प्रव्भिव्यं विधीयते । आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि ।। २५४.

उपस्थिती, हमी किंवा देणे यामध्ये जबाबदारी ठरवलेली आहे; पण जर गहाण ठेवलेली वस्तू खोटी ठरली, तर खोटी हमी देणाऱ्याची मुलंही ते कर्ज फेडायला बांधील आहेत.