अग्निपुराणम्

उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्य्यनिर्गये । निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे तु तत्समम् ।। २५३.

दोन्ही बाजूंकडून काम पूर्ण होईपर्यंत समर्थ हमीदार घ्यावा. काही लपवले असल्याचा संशय आल्यास, तो हमीदार राजाला तितकेच धन भरावा.

मिथ्याभियोगाद् द्विगुणमभियोगाद्धनं हरेत् । साहसस्तेयपारुष्येष्वभिशापात्यये स्त्रियाः ।। २५३.

खोट्या आरोपासाठी दुप्पट दंड घ्यावा. मारहाण, चोरी, शिवीगाळ, शाप किंवा स्त्रीसंबंधी अपराध यांसाठी नियमाप्रमाणे शिक्षा द्यावी.

विचारयेत्यद्य एव कालोऽन्यत्रेछया स्मृतः । देशदेशान्तरं याति सृक्कणी परिलेढि च ।। २५३.

'आता तपास करा' असे कोणी म्हणाले, तर लगेचच वेळ ठरतो; अन्यथा, त्याच्या इच्छेनुसार वेळ दिली जाते, जर तो दुसऱ्या ठिकाणी गेला किंवा ओठ चाटले.

ललाटं स्विद्यते चास्य मुखवैवर्ण्यमेव च । स्वभावाद्विकृतं गच्छेन्मनोवाक्‌कायकर्मभिः ।। २५३.

त्याचे कपाळ घामाने ओले होते, चेहऱ्याचा रंग बदलतो; मन, वाणी आणि शरीराच्या कृतींमध्ये तो नैसर्गिकपणे अस्वस्थ होतो.

अभियोगेऽथ वा साक्ष्ये वाग्दुष्टं परिकीर्त्तितः । सन्दिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद्यश्च निष्पतेत् ।। २५३.

दावा किंवा साक्षीमध्ये ज्याची वाणी दूषित आहे, त्याला तसे घोषित करतात; जो स्वतंत्रपणे शंका दूर करतो किंवा मागे हटतो, त्याची ओळख पटते.

न चाहूतो वदेत् किञ्चिद्धनी दण्ड्यश्च स स्मृतः । साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः ।। २५३.

बोलावलेला कर्जदार काहीच बोलत नसेल, तर तो शिक्षा मिळण्यास पात्र ठरतो; दोन्ही बाजूंना साक्षीदार असतील, तर फिर्यादीचे साक्षीदार आधी बोलतात.

पूर्वपक्षेऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः । सगणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनन्तु दापयेत् ।। २५३.

पहिल्या बाजूचे म्हणणे सिद्ध झाले नाही, तर प्रतिवादी आपले म्हणणे मांडतात; जर वाद गटासोबत असेल, तर ज्याच्याकडे कमी पुरावा आहे त्याने भरपाई द्यावी.

दत्तं पणं वसुञ्चैव धनिनो धनमेव च। छलन्निरस्य दूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।। २५३.

दिलेले पैसे, वस्तू किंवा कर्ज नाकारले गेले, तर राजा दूतामार्फत न्यायप्रक्रियेतून ते वसूल करावे.

भूतमप्यर्थमप्यस्तं हीयते व्यवहारतः । निह्नते निखिलानेकमेकदेशविभावितम् ।। २५३.

न्यायप्रक्रियेमुळे सध्याचे किंवा मागील हक्कही गमावले जाऊ शकतात, जरी ते पूर्णपणे नाकारले, मान्य केले किंवा अंशतः सिद्ध झाले तरी.

दाप्यः सर्वान्नृपेणार्थान्न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः । स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः ।। २५३.

राजाने सर्व प्रकरणांमध्ये वसुली करावी, पण जी प्रकरणे नोंदवली नाहीत ती वसूल करू नयेत; स्मृती आणि न्याय यांच्यात मतभेद असला, तर न्यायाला जास्त महत्त्व द्यावे.

प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्त्तितम् ।। २५३.

लिहिलेली कागदपत्रे, मालकी आणि साक्षीदार हेच पुरावे मानले आहेत.

एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते । सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया ।। २५३.

यापैकी काहीच उपलब्ध नसेल, तर देवचाच आधार घ्यावा लागतो; सर्व वादांमध्ये उत्तर देणाऱ्याचे म्हणणे जास्त प्रभावी ठरते.

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते यूर्वा तु बलवत्तरा । पश्यतो ब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी ।। २५३.

ठेव, स्वीकार किंवा खरेदी यामध्ये नवीनपणा जास्त प्रभावी असतो; भूमीच्या बाबतीत, पाहिले किंवा सांगितले असले तरी वीस वर्षांनी हक्क कमी होतो.

परेण भुज्यमाना या धनस्य दशवार्षिकी । आधिसीमोपनिःक्षेपजडवाचलधनैर्विना ।। २५३.

दुसऱ्याने दहा वर्षे उपभोगलेली संपत्ती, पण ठेव, सीमारेषा, ठेवलेली किंवा अचल मालमत्ता यांना हे लागू पडत नाही.

तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि । आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद्धनं ।। २५३.

राजा, स्त्रिया किंवा ब्राह्मण यांच्या ठेवलेल्या धनासह, गहाण ठेवलेल्या इत्यादी संपत्तीचा गैरवापर करणाऱ्याने मालकाला धन परत द्यावे.

दण्ड्य च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्ष्यमथापि वा । आगमोप्यधिको भुक्तिं विना पूर्वक्रमागतां ।। २५३.

दंड मिळण्यास पात्र असलेल्या व्यक्तीने राजाला ज्या प्रमाणात घेतले तेवढे किंवा शक्य तितके परत द्यावे. आणि जर पूर्वीपासून मालकी नसताना काही अधिक मिळाले असेल, तर तेही द्यावे.

आगमोपि बलन्नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र न । आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् ।। २५३.

फक्त पुरावा असला तरी, जर मालकीचा थोडासुद्धा अनुभव नसेल तर तो पुरावा मजबूत मानला जात नाही. शुद्ध पुराव्यानेच मालकीला खरी मान्यता मिळते.

अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति। आगमस्तु कृतो येन सोबियुक्तस्तमुद्धरेत् ।। २५३.

अशुद्ध पुराव्यावर आधारलेली मालकी ग्राह्य धरली जात नाही. पण ज्याने पुरावा तयार केला आणि त्या व्यवहारात सहभागी झाला, त्याला ते परत द्यायला लावावे.

न तत्सुतस्तःसुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी । योभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य ऋक्‌थात्तमुद्धरेत् ।। २५३.

त्या प्रकरणात ना मुलाला ना नातवाला जास्त हक्क असतो. पण जर दुसरा कोणी सहभागी असून तो मरण पावला असेल, तर त्याच्या संपत्तीतून त्याचा हिस्सा परत द्यावा.

न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विनाकृता । बलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान्निवर्त्तयेत् ।। २५३.

पुराव्याशिवाय मिळवलेली मालकी त्या ठिकाणी ग्राह्य धरली जात नाही. बलपूर्वक किंवा फसवणुकीने झालेले व्यवहार रद्द करावेत.

स्त्रीनक्तमन्तरागारवहिःशत्रुकृतस्तथा । मत्तोन्मत्तार्त्तव्यसनिबालभीतप्रयोजितः ।। २५३.

स्त्रीने, रात्री, आतल्या खोलीत, बाहेर, शत्रूने, किंवा मद्यपान केलेल्या, वेडसर, दुःखी, लहान मुलाने किंवा भीतीपोटी केलेला व्यवहारही तसाच आहे.

असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिद्ध्यति । प्रनष्टाधिशतं देयं नृपेण धनिने धनं ।। २५३.

संबंध नसताना केलेला व्यवहार मान्य होत नाही. गहाण ठेवलेली वस्तू हरवली तर राजाने सावकाराला त्याची किंमत द्यावी.

विभावयेन्न चेल्लिङ्गैस्तत्समं दातुमर्हति । देयञ्चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु ।। २५३.

जर चिन्हांवरून ओळखता आले नाही, तर त्याच्या तोडीस तोड द्यावे. चोरांनी चोरलेली वस्तू राजाने त्या देशातील लोकांना द्यावी.

अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा ।। २५३.

जामीनदार असताना व्याज दर महिन्याला ऐंशी भागांत एक असावा. अन्यथा जातीप्रमाणे शंभरात एक, दोन, तीन, चार किंवा पाच असे ठरते.

सप्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा । वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा तथा ।। २५३.

जनावरांसाठी सत्तर, स्त्रियांसाठी जास्तीत जास्त आठपट, द्रवांसाठी चार, वस्त्र, धान्य आणि सोन्यासाठी चार, तीन किंवा दोनपट व्याज आहे.

ग्रामान्तरात्तु दशकं सामुद्रादपि विंशतिं । दद्यर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु ।। २५३.

दुसऱ्या गावासाठी दहा, समुद्रपारसाठी वीस. सर्वांनी सर्व व्यवहारात आपापल्या कबुलीप्रमाणे व्याज द्यावे.

प्रपन्नं साधयन्नर्थं न वाच्यो नृपतिर्भवेत् । साध्यमानो नृपं गच्छेद्दण्ड्यो दाप्यश्च तद्धनं ।। २५३.

राजाने हक्काची वसुली केली तर त्याला दोष देता येत नाही. पण जो राजाकडून जबरदस्तीने वसुली करतो, तो दंडनीय आहे आणि त्याने ती रक्कम द्यावी.

अग्निरुवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः । दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम् ।। २५४.

अग्नी म्हणाले: ज्याने कर्ज घेतले आहे त्याने ते ठरलेल्या क्रमाने सावकाराला परत द्यावे. पण जर आधी ब्राह्मणाला दिले असेल, तर त्यानंतर राजाला द्यावे.

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् । पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्युत्तमर्णिकः ।। २५४.

राजाने जबरदस्तीने वसूल केल्यास कर्जदाराने मिळालेल्या रकमेपैकी दहा टक्के द्यावे. पण पूर्ण रक्कम मिळाल्यास उत्तम कर्जदाराने शंभरात पाच टक्के द्यावे.