अग्निपुराणम्

प्रकीर्णकः पुनर्ज्ञेयो व्यवहारो निराश्रयः । क्रियाबेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.

ज्याला ठराविक प्रकार नाही, असा व्यवहार म्हणजे मिश्र वाद; माणसांच्या कृतीचे शंभर प्रकार सांगितले आहेत.

व्यवहारोऽष्टादशपदस्तेषां भेदोऽथ वै शतम् । क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.

व्यवहाराचे अठरा प्रकार आहेत आणि प्रत्येकाचे शंभर उपप्रकार आहेत, जे माणसांच्या विविध कृतींनुसार सांगितले आहेत.

व्यवहारान्नृपः पश्येज् ज्ञानिविप्रैरकोपनः । शत्रुमित्रसमाः सभ्या अलोभाः श्रुतिवेदिनः ।। २५३.

राजाने व्यवहारातील वाद ज्ञानी, शांत ब्राह्मणांसोबत पाहावेत; न्यायाधीश शत्रू-मित्र समान, लोभ नसलेले आणि वेदपारंगत असावेत.

अपश्यता१ कार्य्यवशात् सभ्यैर्विप्रं नियोजयेत् । रागाल्लोभाद्‌भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः ।। २५३.

न्यायाधीशांना काही कारणामुळे निर्णय देता आला नाही, तर त्यांनी ब्राह्मणाची नेमणूक करावी; जे राग, लोभ किंवा भीतीमुळे किंवा स्मृतीपासून दूर जाऊन वागतात, त्यांना नेमू नये.

सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद्‌द्विगुणो दमः । स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेण धर्षितः परैः ।। २५३.

न्यायाधीश वेगवेगळे किंवा एकत्र वादात दोषी आढळले, तर त्यांना दुप्पट शिक्षा होते; आणि जर त्यांनी स्मृती व आचाराच्या विरुद्ध वागले, इतरांनी त्यांना भ्रष्ट केले असेल तर.

आवेदयति यद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत्। प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथा वेदितमर्थिना ।। २५३.

राजाकडे जी गोष्ट मांडली जाते, तीच व्यवहाराचा विषय मानतात; प्रतिवादीचं म्हणणं अर्जदाराच्या सांगण्याप्रमाणे लिहावं.

समामासतदर्द्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् । श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ ।। २५३.

उत्तर स्पष्टपणे, तारीख, नाव, जात आणि इतर चिन्हांसह, पहिल्यांदा सांगणाऱ्याच्या उपस्थितीत आणि विषय ऐकून लिहावं.

ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् । तत्सिद्धौ सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा ।। २५३.

मग मागणी करणाऱ्याने त्वरित आपली प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी कोणती साधने वापरणार आहे ते लिहून ठेवावे. ती साधने यशस्वी झाली, तर त्याला यश मिळते; नाही तर उलट परिणाम होतो.

चतुष्पाद्व्यवहारोयं विवादेषूपदर्शितः । अभियोगमनिस्तीर्य्यनैनं प्रत्यबियोजयेत् ।। २५३.

वादांच्या प्रसंगी हा चार भागांचा न्यायप्रक्रियेचा मार्ग सांगितला आहे. अर्ज सादर केल्यावर त्याला योग्य उत्तर द्यावे.

अभियुक्तञ्च नान्येन त्यक्तं विप्रकृतिं नयेत् । कुर्य्यात् प्रत्यभियोगन्तु कलहे साहसेषु च ।। २५३.

ज्याच्यावर आरोप केला आहे, त्याला सोडून दिल्यावर दुसऱ्याने त्याला घेऊन जाऊ नये, जोपर्यंत त्याने काही गैरवर्तन केले नाही. पण भांडण किंवा जाणीवपूर्वक केलेल्या चुकीच्या प्रसंगी प्रत्यारोप करावा.

उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्य्यनिर्गये । निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे तु तत्समम् ।। २५३.

दोन्ही बाजूंकडून काम पूर्ण होईपर्यंत समर्थ हमीदार घ्यावा. काही लपवले असल्याचा संशय आल्यास, तो हमीदार राजाला तितकेच धन भरावा.

मिथ्याभियोगाद् द्विगुणमभियोगाद्धनं हरेत् । साहसस्तेयपारुष्येष्वभिशापात्यये स्त्रियाः ।। २५३.

खोट्या आरोपासाठी दुप्पट दंड घ्यावा. मारहाण, चोरी, शिवीगाळ, शाप किंवा स्त्रीसंबंधी अपराध यांसाठी नियमाप्रमाणे शिक्षा द्यावी.

विचारयेत्यद्य एव कालोऽन्यत्रेछया स्मृतः । देशदेशान्तरं याति सृक्कणी परिलेढि च ।। २५३.

'आता तपास करा' असे कोणी म्हणाले, तर लगेचच वेळ ठरतो; अन्यथा, त्याच्या इच्छेनुसार वेळ दिली जाते, जर तो दुसऱ्या ठिकाणी गेला किंवा ओठ चाटले.

ललाटं स्विद्यते चास्य मुखवैवर्ण्यमेव च । स्वभावाद्विकृतं गच्छेन्मनोवाक्‌कायकर्मभिः ।। २५३.

त्याचे कपाळ घामाने ओले होते, चेहऱ्याचा रंग बदलतो; मन, वाणी आणि शरीराच्या कृतींमध्ये तो नैसर्गिकपणे अस्वस्थ होतो.

अभियोगेऽथ वा साक्ष्ये वाग्दुष्टं परिकीर्त्तितः । सन्दिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद्यश्च निष्पतेत् ।। २५३.

दावा किंवा साक्षीमध्ये ज्याची वाणी दूषित आहे, त्याला तसे घोषित करतात; जो स्वतंत्रपणे शंका दूर करतो किंवा मागे हटतो, त्याची ओळख पटते.

न चाहूतो वदेत् किञ्चिद्धनी दण्ड्यश्च स स्मृतः । साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः ।। २५३.

बोलावलेला कर्जदार काहीच बोलत नसेल, तर तो शिक्षा मिळण्यास पात्र ठरतो; दोन्ही बाजूंना साक्षीदार असतील, तर फिर्यादीचे साक्षीदार आधी बोलतात.

पूर्वपक्षेऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः । सगणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनन्तु दापयेत् ।। २५३.

पहिल्या बाजूचे म्हणणे सिद्ध झाले नाही, तर प्रतिवादी आपले म्हणणे मांडतात; जर वाद गटासोबत असेल, तर ज्याच्याकडे कमी पुरावा आहे त्याने भरपाई द्यावी.

दत्तं पणं वसुञ्चैव धनिनो धनमेव च। छलन्निरस्य दूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।। २५३.

दिलेले पैसे, वस्तू किंवा कर्ज नाकारले गेले, तर राजा दूतामार्फत न्यायप्रक्रियेतून ते वसूल करावे.

भूतमप्यर्थमप्यस्तं हीयते व्यवहारतः । निह्नते निखिलानेकमेकदेशविभावितम् ।। २५३.

न्यायप्रक्रियेमुळे सध्याचे किंवा मागील हक्कही गमावले जाऊ शकतात, जरी ते पूर्णपणे नाकारले, मान्य केले किंवा अंशतः सिद्ध झाले तरी.

दाप्यः सर्वान्नृपेणार्थान्न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः । स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः ।। २५३.

राजाने सर्व प्रकरणांमध्ये वसुली करावी, पण जी प्रकरणे नोंदवली नाहीत ती वसूल करू नयेत; स्मृती आणि न्याय यांच्यात मतभेद असला, तर न्यायाला जास्त महत्त्व द्यावे.

प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्त्तितम् ।। २५३.

लिहिलेली कागदपत्रे, मालकी आणि साक्षीदार हेच पुरावे मानले आहेत.

एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते । सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया ।। २५३.

यापैकी काहीच उपलब्ध नसेल, तर देवचाच आधार घ्यावा लागतो; सर्व वादांमध्ये उत्तर देणाऱ्याचे म्हणणे जास्त प्रभावी ठरते.

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते यूर्वा तु बलवत्तरा । पश्यतो ब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी ।। २५३.

ठेव, स्वीकार किंवा खरेदी यामध्ये नवीनपणा जास्त प्रभावी असतो; भूमीच्या बाबतीत, पाहिले किंवा सांगितले असले तरी वीस वर्षांनी हक्क कमी होतो.

परेण भुज्यमाना या धनस्य दशवार्षिकी । आधिसीमोपनिःक्षेपजडवाचलधनैर्विना ।। २५३.

दुसऱ्याने दहा वर्षे उपभोगलेली संपत्ती, पण ठेव, सीमारेषा, ठेवलेली किंवा अचल मालमत्ता यांना हे लागू पडत नाही.

तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि । आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद्धनं ।। २५३.

राजा, स्त्रिया किंवा ब्राह्मण यांच्या ठेवलेल्या धनासह, गहाण ठेवलेल्या इत्यादी संपत्तीचा गैरवापर करणाऱ्याने मालकाला धन परत द्यावे.

दण्ड्य च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्ष्यमथापि वा । आगमोप्यधिको भुक्तिं विना पूर्वक्रमागतां ।। २५३.

दंड मिळण्यास पात्र असलेल्या व्यक्तीने राजाला ज्या प्रमाणात घेतले तेवढे किंवा शक्य तितके परत द्यावे. आणि जर पूर्वीपासून मालकी नसताना काही अधिक मिळाले असेल, तर तेही द्यावे.

आगमोपि बलन्नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र न । आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् ।। २५३.

फक्त पुरावा असला तरी, जर मालकीचा थोडासुद्धा अनुभव नसेल तर तो पुरावा मजबूत मानला जात नाही. शुद्ध पुराव्यानेच मालकीला खरी मान्यता मिळते.

अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति। आगमस्तु कृतो येन सोबियुक्तस्तमुद्धरेत् ।। २५३.

अशुद्ध पुराव्यावर आधारलेली मालकी ग्राह्य धरली जात नाही. पण ज्याने पुरावा तयार केला आणि त्या व्यवहारात सहभागी झाला, त्याला ते परत द्यायला लावावे.

न तत्सुतस्तःसुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी । योभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य ऋक्‌थात्तमुद्धरेत् ।। २५३.

त्या प्रकरणात ना मुलाला ना नातवाला जास्त हक्क असतो. पण जर दुसरा कोणी सहभागी असून तो मरण पावला असेल, तर त्याच्या संपत्तीतून त्याचा हिस्सा परत द्यावा.