अग्निपुराणम्

विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यञ्च न दीयते । विक्रीयासम्प्रदानन्तद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणीतरी एखादी वस्तू विकली आणि त्याचा मोबदला विक्रेत्याला दिला नाही, तर त्याला विक्रीनंतर मोबदला न मिळण्याचा वाद म्हणतात.

क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीत्वा मूल्येन यत् पण्यं दुष्क्रीतं मन्यतेक्रयी ।। २५३.

खरेदीदाराने वस्तू किंमतीला घेतली आणि ती पसंत पडली नाही, किंवा ती खराब आहे असं वाटलं, तर हा चुकीच्या विक्रीचा वाद मानला जातो.

पाखण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

पाखंडी, व्यापारी आणि इतरांनी ठरवलेले नियम म्हणजे करार; आणि त्या कराराचे उल्लंघन झाले तर तो वादाचा विषय ठरतो.

सेतुकेदारमर्य्यादाविकृष्टाकृष्टनिश्चयाः । शेत्राधिकारे यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ।। २५३.

सीमा, बंधारे, शेताच्या मर्यादा किंवा कसलेलं आणि न कसलेलं जमीन यावर वाद झाला, तर तो जमिनीच्या हक्काचा वाद म्हणतात.

वैवाहिको विधिः स्त्रीणं यत्र पुंसाञ्च कीर्त्त्यते । स्त्रीपुंसंयोगसंज्ञन्तु तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

स्त्री-पुरुषांच्या विवाहाचे नियम जिथे सांगितले जातात, तिथे स्त्री-पुरुषांच्या संबंधावरचा वाद मानला जातो.

विभागोर्थस्य पैत्रस्य पुत्रैर्यस्तु प्रकल्प्यते । दायभागमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.

पित्याच्या संपत्तीचे मुलांनी वाटप केले, तर त्या वाटपावरचा वाद दायभागाचा वाद म्हणून ओळखला जातो.

सहसा क्रियते कर्म्म यत् किञ्चित् बलदर्पितैः । तत् साहसमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणीतरी जोरजबरदस्तीने किंवा अहंकाराने अचानक काही केले, तर त्याला हिंसक कृत्याचा वाद म्हणतात.

देशजातिकुलादीनामाक्रोशत्यङ्गसंयुतम् । यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ।। २५३.

देश, जात, कुळ यावरून केलेली अपमानास्पद आणि विरोधी बोलणी, ही वाचिक अपमान म्हणून ओळखली जातात.

परगात्रेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । अग्न्यादिभिश्चोपघातैर्दण्डपारुष्यमुच्यते ।। २५३.

दुसऱ्याच्या अंगावर हात, पाय, शस्त्र किंवा अग्नी वगैरेने हल्ला केला, तर त्याला शारीरिक छळ म्हणतात.

अक्षवर्ज्जशलाकाद्यैर्दैवतं द्यूतभुच्यते । पञ्चक्रीड़ावयोभिश्च प्राणिद्यूतसमाह्वयः ।। २५३.

फासे, काडी वगैरेने जुगार खेळणे म्हणजे जुगार; आणि पाच प्रकारच्या प्राण्यांच्या खेळांनी होणारी स्पर्धा प्राणी जुगार म्हणतात.

प्रकीर्णकः पुनर्ज्ञेयो व्यवहारो निराश्रयः । क्रियाबेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.

ज्याला ठराविक प्रकार नाही, असा व्यवहार म्हणजे मिश्र वाद; माणसांच्या कृतीचे शंभर प्रकार सांगितले आहेत.

व्यवहारोऽष्टादशपदस्तेषां भेदोऽथ वै शतम् । क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.

व्यवहाराचे अठरा प्रकार आहेत आणि प्रत्येकाचे शंभर उपप्रकार आहेत, जे माणसांच्या विविध कृतींनुसार सांगितले आहेत.

व्यवहारान्नृपः पश्येज् ज्ञानिविप्रैरकोपनः । शत्रुमित्रसमाः सभ्या अलोभाः श्रुतिवेदिनः ।। २५३.

राजाने व्यवहारातील वाद ज्ञानी, शांत ब्राह्मणांसोबत पाहावेत; न्यायाधीश शत्रू-मित्र समान, लोभ नसलेले आणि वेदपारंगत असावेत.

अपश्यता१ कार्य्यवशात् सभ्यैर्विप्रं नियोजयेत् । रागाल्लोभाद्‌भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः ।। २५३.

न्यायाधीशांना काही कारणामुळे निर्णय देता आला नाही, तर त्यांनी ब्राह्मणाची नेमणूक करावी; जे राग, लोभ किंवा भीतीमुळे किंवा स्मृतीपासून दूर जाऊन वागतात, त्यांना नेमू नये.

सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद्‌द्विगुणो दमः । स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेण धर्षितः परैः ।। २५३.

न्यायाधीश वेगवेगळे किंवा एकत्र वादात दोषी आढळले, तर त्यांना दुप्पट शिक्षा होते; आणि जर त्यांनी स्मृती व आचाराच्या विरुद्ध वागले, इतरांनी त्यांना भ्रष्ट केले असेल तर.

आवेदयति यद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत्। प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथा वेदितमर्थिना ।। २५३.

राजाकडे जी गोष्ट मांडली जाते, तीच व्यवहाराचा विषय मानतात; प्रतिवादीचं म्हणणं अर्जदाराच्या सांगण्याप्रमाणे लिहावं.

समामासतदर्द्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् । श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ ।। २५३.

उत्तर स्पष्टपणे, तारीख, नाव, जात आणि इतर चिन्हांसह, पहिल्यांदा सांगणाऱ्याच्या उपस्थितीत आणि विषय ऐकून लिहावं.

ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् । तत्सिद्धौ सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा ।। २५३.

मग मागणी करणाऱ्याने त्वरित आपली प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी कोणती साधने वापरणार आहे ते लिहून ठेवावे. ती साधने यशस्वी झाली, तर त्याला यश मिळते; नाही तर उलट परिणाम होतो.

चतुष्पाद्व्यवहारोयं विवादेषूपदर्शितः । अभियोगमनिस्तीर्य्यनैनं प्रत्यबियोजयेत् ।। २५३.

वादांच्या प्रसंगी हा चार भागांचा न्यायप्रक्रियेचा मार्ग सांगितला आहे. अर्ज सादर केल्यावर त्याला योग्य उत्तर द्यावे.

अभियुक्तञ्च नान्येन त्यक्तं विप्रकृतिं नयेत् । कुर्य्यात् प्रत्यभियोगन्तु कलहे साहसेषु च ।। २५३.

ज्याच्यावर आरोप केला आहे, त्याला सोडून दिल्यावर दुसऱ्याने त्याला घेऊन जाऊ नये, जोपर्यंत त्याने काही गैरवर्तन केले नाही. पण भांडण किंवा जाणीवपूर्वक केलेल्या चुकीच्या प्रसंगी प्रत्यारोप करावा.

उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्य्यनिर्गये । निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे तु तत्समम् ।। २५३.

दोन्ही बाजूंकडून काम पूर्ण होईपर्यंत समर्थ हमीदार घ्यावा. काही लपवले असल्याचा संशय आल्यास, तो हमीदार राजाला तितकेच धन भरावा.

मिथ्याभियोगाद् द्विगुणमभियोगाद्धनं हरेत् । साहसस्तेयपारुष्येष्वभिशापात्यये स्त्रियाः ।। २५३.

खोट्या आरोपासाठी दुप्पट दंड घ्यावा. मारहाण, चोरी, शिवीगाळ, शाप किंवा स्त्रीसंबंधी अपराध यांसाठी नियमाप्रमाणे शिक्षा द्यावी.

विचारयेत्यद्य एव कालोऽन्यत्रेछया स्मृतः । देशदेशान्तरं याति सृक्कणी परिलेढि च ।। २५३.

'आता तपास करा' असे कोणी म्हणाले, तर लगेचच वेळ ठरतो; अन्यथा, त्याच्या इच्छेनुसार वेळ दिली जाते, जर तो दुसऱ्या ठिकाणी गेला किंवा ओठ चाटले.

ललाटं स्विद्यते चास्य मुखवैवर्ण्यमेव च । स्वभावाद्विकृतं गच्छेन्मनोवाक्‌कायकर्मभिः ।। २५३.

त्याचे कपाळ घामाने ओले होते, चेहऱ्याचा रंग बदलतो; मन, वाणी आणि शरीराच्या कृतींमध्ये तो नैसर्गिकपणे अस्वस्थ होतो.

अभियोगेऽथ वा साक्ष्ये वाग्दुष्टं परिकीर्त्तितः । सन्दिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद्यश्च निष्पतेत् ।। २५३.

दावा किंवा साक्षीमध्ये ज्याची वाणी दूषित आहे, त्याला तसे घोषित करतात; जो स्वतंत्रपणे शंका दूर करतो किंवा मागे हटतो, त्याची ओळख पटते.

न चाहूतो वदेत् किञ्चिद्धनी दण्ड्यश्च स स्मृतः । साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः ।। २५३.

बोलावलेला कर्जदार काहीच बोलत नसेल, तर तो शिक्षा मिळण्यास पात्र ठरतो; दोन्ही बाजूंना साक्षीदार असतील, तर फिर्यादीचे साक्षीदार आधी बोलतात.

पूर्वपक्षेऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः । सगणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनन्तु दापयेत् ।। २५३.

पहिल्या बाजूचे म्हणणे सिद्ध झाले नाही, तर प्रतिवादी आपले म्हणणे मांडतात; जर वाद गटासोबत असेल, तर ज्याच्याकडे कमी पुरावा आहे त्याने भरपाई द्यावी.

दत्तं पणं वसुञ्चैव धनिनो धनमेव च। छलन्निरस्य दूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।। २५३.

दिलेले पैसे, वस्तू किंवा कर्ज नाकारले गेले, तर राजा दूतामार्फत न्यायप्रक्रियेतून ते वसूल करावे.

भूतमप्यर्थमप्यस्तं हीयते व्यवहारतः । निह्नते निखिलानेकमेकदेशविभावितम् ।। २५३.

न्यायप्रक्रियेमुळे सध्याचे किंवा मागील हक्कही गमावले जाऊ शकतात, जरी ते पूर्णपणे नाकारले, मान्य केले किंवा अंशतः सिद्ध झाले तरी.