अग्निपुराणम्

त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद्विवादकृत् । द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।। २५३.

तीन मूळ सांगितली आहेत आणि ही तीन वाद निर्माण करतात; दोन प्रकारचे वाद ओळखावेत: शंका आणि सत्यावरून उभे राहणारे.

शङ्काषड्‌भिस्तु संसर्गात्तत्त्वषोढ़ादिदर्शणात् । पज्ञद्वयाभिसम्बन्धाद्‌द्विद्वारः समुदाहृतः ।। २५३.

शंका सहा प्रकारच्या संबंधांमुळे निर्माण होते, आणि सत्य हे योग्यतेचं दर्शन झाल्यावर येतं; दोन प्रकारच्या ज्ञानाच्या संबंधामुळे दोन दारे सांगितली आहेत.

पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्त्वनन्तरः । भूतच्छलानुसारित्वाद्‌द्विगतिः समुदाहृता ।। २५३.

त्यात पहिला दावा हा पक्ष असतो आणि त्यानंतर प्रतिपक्ष येतो; खरी किंवा बनावट कारणं धरून दोन मार्ग सांगितले आहेत.

ऋणन्देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहणघर्मश्च ऋणादानमिति स्मृतम् ।। २५३.

कर्ज, द्यायचं ते, न द्यायचं ते, कोणी, कुठे, कसं आणि काय — देणं, घेणं आणि कर्ज घेणं — याला 'कर्ज घेणं' असं म्हणतात.

स्वद्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्कितः । निक्षएपन्नामतत् प्रोक्तं व्यवहारपदम्बुधैः ।। २५३.

कोणी आपली वस्तू विश्वासाने, शंका न ठेवता कुठे ठेवतो, त्याला तज्ञ लोक 'ठेव' असं नाव देतात.

वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते । तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं विदुः ।। २५३.

व्यापारी आणि इतर जण एकत्र येऊन काम करतात, त्यातून जे निर्माण होतं त्याला न्यायातील विषय मानतात.

दत्त्वा द्रव्यञ्च चसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्त्वाप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

कोणी वस्तू योग्य प्रकारे दिल्यावर पुन्हा ती मागतो, त्याला 'दिलं पण परत दिलं नाही' असं म्हणतात आणि तो वादाचा विषय मानला जातो.

अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते । अशुश्रूषाब्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणी सेवा करण्याचं मान्य करून ती सेवा करत नाही, त्याला 'मान्य केल्यानंतर सेवा न करणं' असं म्हणतात आणि तो वादाचा विषय आहे.

भृत्यानां वेतनस्योक्तादानादानविधिक्रिया । वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

नोकरांच्या पगाराचं देणं-घेणं आणि त्याची पद्धत सांगितली आहे; पगार न दिला तर तो वादाचा विषय मानला जातो.

निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वा प्रहृत्य वा । विक्रीयते परोक्षं यत् स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः ।। २५३.

कोणीतरी दुसऱ्याचं हरवलेलं किंवा ठेवलेलं मालमत्ता सापडली, किंवा जबरदस्तीने घेतली आणि ती गुपचूप विकली, तर हे दुसऱ्याच्या मालमत्तेचं बेकायदेशीर विक्री मानली जाते.

विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यञ्च न दीयते । विक्रीयासम्प्रदानन्तद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणीतरी एखादी वस्तू विकली आणि त्याचा मोबदला विक्रेत्याला दिला नाही, तर त्याला विक्रीनंतर मोबदला न मिळण्याचा वाद म्हणतात.

क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीत्वा मूल्येन यत् पण्यं दुष्क्रीतं मन्यतेक्रयी ।। २५३.

खरेदीदाराने वस्तू किंमतीला घेतली आणि ती पसंत पडली नाही, किंवा ती खराब आहे असं वाटलं, तर हा चुकीच्या विक्रीचा वाद मानला जातो.

पाखण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

पाखंडी, व्यापारी आणि इतरांनी ठरवलेले नियम म्हणजे करार; आणि त्या कराराचे उल्लंघन झाले तर तो वादाचा विषय ठरतो.

सेतुकेदारमर्य्यादाविकृष्टाकृष्टनिश्चयाः । शेत्राधिकारे यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ।। २५३.

सीमा, बंधारे, शेताच्या मर्यादा किंवा कसलेलं आणि न कसलेलं जमीन यावर वाद झाला, तर तो जमिनीच्या हक्काचा वाद म्हणतात.

वैवाहिको विधिः स्त्रीणं यत्र पुंसाञ्च कीर्त्त्यते । स्त्रीपुंसंयोगसंज्ञन्तु तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

स्त्री-पुरुषांच्या विवाहाचे नियम जिथे सांगितले जातात, तिथे स्त्री-पुरुषांच्या संबंधावरचा वाद मानला जातो.

विभागोर्थस्य पैत्रस्य पुत्रैर्यस्तु प्रकल्प्यते । दायभागमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.

पित्याच्या संपत्तीचे मुलांनी वाटप केले, तर त्या वाटपावरचा वाद दायभागाचा वाद म्हणून ओळखला जातो.

सहसा क्रियते कर्म्म यत् किञ्चित् बलदर्पितैः । तत् साहसमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणीतरी जोरजबरदस्तीने किंवा अहंकाराने अचानक काही केले, तर त्याला हिंसक कृत्याचा वाद म्हणतात.

देशजातिकुलादीनामाक्रोशत्यङ्गसंयुतम् । यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ।। २५३.

देश, जात, कुळ यावरून केलेली अपमानास्पद आणि विरोधी बोलणी, ही वाचिक अपमान म्हणून ओळखली जातात.

परगात्रेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । अग्न्यादिभिश्चोपघातैर्दण्डपारुष्यमुच्यते ।। २५३.

दुसऱ्याच्या अंगावर हात, पाय, शस्त्र किंवा अग्नी वगैरेने हल्ला केला, तर त्याला शारीरिक छळ म्हणतात.

अक्षवर्ज्जशलाकाद्यैर्दैवतं द्यूतभुच्यते । पञ्चक्रीड़ावयोभिश्च प्राणिद्यूतसमाह्वयः ।। २५३.

फासे, काडी वगैरेने जुगार खेळणे म्हणजे जुगार; आणि पाच प्रकारच्या प्राण्यांच्या खेळांनी होणारी स्पर्धा प्राणी जुगार म्हणतात.

प्रकीर्णकः पुनर्ज्ञेयो व्यवहारो निराश्रयः । क्रियाबेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.

ज्याला ठराविक प्रकार नाही, असा व्यवहार म्हणजे मिश्र वाद; माणसांच्या कृतीचे शंभर प्रकार सांगितले आहेत.

व्यवहारोऽष्टादशपदस्तेषां भेदोऽथ वै शतम् । क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ।। २५३.

व्यवहाराचे अठरा प्रकार आहेत आणि प्रत्येकाचे शंभर उपप्रकार आहेत, जे माणसांच्या विविध कृतींनुसार सांगितले आहेत.

व्यवहारान्नृपः पश्येज् ज्ञानिविप्रैरकोपनः । शत्रुमित्रसमाः सभ्या अलोभाः श्रुतिवेदिनः ।। २५३.

राजाने व्यवहारातील वाद ज्ञानी, शांत ब्राह्मणांसोबत पाहावेत; न्यायाधीश शत्रू-मित्र समान, लोभ नसलेले आणि वेदपारंगत असावेत.

अपश्यता१ कार्य्यवशात् सभ्यैर्विप्रं नियोजयेत् । रागाल्लोभाद्‌भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः ।। २५३.

न्यायाधीशांना काही कारणामुळे निर्णय देता आला नाही, तर त्यांनी ब्राह्मणाची नेमणूक करावी; जे राग, लोभ किंवा भीतीमुळे किंवा स्मृतीपासून दूर जाऊन वागतात, त्यांना नेमू नये.

सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद्‌द्विगुणो दमः । स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेण धर्षितः परैः ।। २५३.

न्यायाधीश वेगवेगळे किंवा एकत्र वादात दोषी आढळले, तर त्यांना दुप्पट शिक्षा होते; आणि जर त्यांनी स्मृती व आचाराच्या विरुद्ध वागले, इतरांनी त्यांना भ्रष्ट केले असेल तर.

आवेदयति यद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत्। प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथा वेदितमर्थिना ।। २५३.

राजाकडे जी गोष्ट मांडली जाते, तीच व्यवहाराचा विषय मानतात; प्रतिवादीचं म्हणणं अर्जदाराच्या सांगण्याप्रमाणे लिहावं.

समामासतदर्द्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् । श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ ।। २५३.

उत्तर स्पष्टपणे, तारीख, नाव, जात आणि इतर चिन्हांसह, पहिल्यांदा सांगणाऱ्याच्या उपस्थितीत आणि विषय ऐकून लिहावं.

ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् । तत्सिद्धौ सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा ।। २५३.

मग मागणी करणाऱ्याने त्वरित आपली प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी कोणती साधने वापरणार आहे ते लिहून ठेवावे. ती साधने यशस्वी झाली, तर त्याला यश मिळते; नाही तर उलट परिणाम होतो.

चतुष्पाद्व्यवहारोयं विवादेषूपदर्शितः । अभियोगमनिस्तीर्य्यनैनं प्रत्यबियोजयेत् ।। २५३.

वादांच्या प्रसंगी हा चार भागांचा न्यायप्रक्रियेचा मार्ग सांगितला आहे. अर्ज सादर केल्यावर त्याला योग्य उत्तर द्यावे.