अग्निपुराणम्

धन्विनो रक्षणार्थाय चर्मिणन्तु६ नियोजयेत् । स्वमन्त्रैः शस्त्रमभ्यर्च्य शास्त्रान्त्रैलोक्यमोहनं ।। २५२.

धनुर्धारीच्या रक्षणासाठी एक ढालीधारी ठेवावा; स्वतःच्या मंत्रांनी शस्त्राची पूजा करून, त्रैलोक्याला मोहून टाकणारे शास्त्र वापरावं.

अग्निरुवाच व्यवहारं प्रवक्षअयामि नयानयविवेकदं । चतुष्पाच्च चतुःस्थानश्चतुःसाधन उच्यते ।। २५३.

अग्नी म्हणाले: मी न्यायाची पद्धत सांगतो, जी योग्य-अयोग्य वेगळं ओळखायला मदत करते. या न्यायाला चार पाया, चार आधार आणि चार उपाय आहेत असं म्हटलं जातं.

चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी चकीत्तर्यते । अष्टाह्गोऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च ।। २५३.

हा न्याय चार प्रकारे उपकारक, चार प्रकारे व्यापणारा आणि चार प्रकारे करणारा आहे असं सांगितलं आहे. त्याला आठ अंग, अठरा विभाग आणि शंभर शाखा आहेत.

त्रियोनिर्द्व्यभियोगश्च द्विद्वारो द्विगतिस्तथा । धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनं ।। २५३.

त्याला तीन मूळ, दोन प्रकारचे वाद, दोन दारे आणि दोन मार्ग आहेत; धर्म, न्यायाची पद्धत, प्रथा आणि राजाज्ञा हे त्याचे आधार आहेत.

चतुष्पाद्व्यवहाराणामुत्तरः पूर्वसाधकः । तत्र सत्ये स्थितो धर्मो ब्यवहारस्तु साक्षिषु ।। २५३.

न्यायाच्या चार पाया आहेत, त्यात शेवटचा पाया पहिल्याला सिद्ध करतो; यात धर्म सत्यावर उभा असतो आणि न्याय साक्षीदारांवर आधारलेला असतो.

चरित्रं सङ्‌ग्रहे पुंसां राजाज्ञायान्तु शासनं । सामाभ्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते ।। २५३.

प्रथा म्हणजे लोकांची एकत्रित वागणूक, आणि राजाज्ञा म्हणजे राजाचा आदेश; चार उपायांनी हे साध्य होत असल्याने त्याला 'चार उपायांचा' असं म्हणतात.

चतुर्णामाश्रमाणाञ्च रक्षणात्स चतुर्हितः । कर्त्तारं साक्षइणश्चैव सत्यान्राजानमेव च ।। २५३.

चार आश्रमांचं रक्षण केल्यामुळे तो न्याय चार प्रकारे उपकारक आहे; करणारा, साक्षीदार, सत्य बोलणारे आणि राजा हे त्याचे आधार आहेत.

व्याप्नोते पादगो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः । धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपङक्तेस्तथैव च ।। २५३.

करणारा चार क्षेत्रांत व्यापतो म्हणून त्याला 'चार व्यापणारा' असं म्हणतात: धर्म, संपत्ती, कीर्ती आणि लोककल्याण.

चतुर्णाङ्करणादेष चतुष्कारी प्रकीर्त्तितः । राजा स पुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ ।। २५३.

चार जणांच्या कृतीने हे साध्य होतं म्हणून त्याला 'चार करणारा' असं म्हणतात: राजा, व्यक्ती, सभासद, शास्त्र, गणक आणि लेखनिक.

हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः समुदाहृतः । कामात् क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात् प्रवर्त्तते ।। २५३.

सोने, अग्नी, पाणी — हे आठ अंग आहेत असं सांगितलं आहे; कारण हा न्याय काम, राग आणि लोभ या तिघांपासून उत्पन्न होतो.

त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद्विवादकृत् । द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।। २५३.

तीन मूळ सांगितली आहेत आणि ही तीन वाद निर्माण करतात; दोन प्रकारचे वाद ओळखावेत: शंका आणि सत्यावरून उभे राहणारे.

शङ्काषड्‌भिस्तु संसर्गात्तत्त्वषोढ़ादिदर्शणात् । पज्ञद्वयाभिसम्बन्धाद्‌द्विद्वारः समुदाहृतः ।। २५३.

शंका सहा प्रकारच्या संबंधांमुळे निर्माण होते, आणि सत्य हे योग्यतेचं दर्शन झाल्यावर येतं; दोन प्रकारच्या ज्ञानाच्या संबंधामुळे दोन दारे सांगितली आहेत.

पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्त्वनन्तरः । भूतच्छलानुसारित्वाद्‌द्विगतिः समुदाहृता ।। २५३.

त्यात पहिला दावा हा पक्ष असतो आणि त्यानंतर प्रतिपक्ष येतो; खरी किंवा बनावट कारणं धरून दोन मार्ग सांगितले आहेत.

ऋणन्देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहणघर्मश्च ऋणादानमिति स्मृतम् ।। २५३.

कर्ज, द्यायचं ते, न द्यायचं ते, कोणी, कुठे, कसं आणि काय — देणं, घेणं आणि कर्ज घेणं — याला 'कर्ज घेणं' असं म्हणतात.

स्वद्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्कितः । निक्षएपन्नामतत् प्रोक्तं व्यवहारपदम्बुधैः ।। २५३.

कोणी आपली वस्तू विश्वासाने, शंका न ठेवता कुठे ठेवतो, त्याला तज्ञ लोक 'ठेव' असं नाव देतात.

वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते । तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं विदुः ।। २५३.

व्यापारी आणि इतर जण एकत्र येऊन काम करतात, त्यातून जे निर्माण होतं त्याला न्यायातील विषय मानतात.

दत्त्वा द्रव्यञ्च चसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्त्वाप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

कोणी वस्तू योग्य प्रकारे दिल्यावर पुन्हा ती मागतो, त्याला 'दिलं पण परत दिलं नाही' असं म्हणतात आणि तो वादाचा विषय मानला जातो.

अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते । अशुश्रूषाब्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणी सेवा करण्याचं मान्य करून ती सेवा करत नाही, त्याला 'मान्य केल्यानंतर सेवा न करणं' असं म्हणतात आणि तो वादाचा विषय आहे.

भृत्यानां वेतनस्योक्तादानादानविधिक्रिया । वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

नोकरांच्या पगाराचं देणं-घेणं आणि त्याची पद्धत सांगितली आहे; पगार न दिला तर तो वादाचा विषय मानला जातो.

निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वा प्रहृत्य वा । विक्रीयते परोक्षं यत् स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः ।। २५३.

कोणीतरी दुसऱ्याचं हरवलेलं किंवा ठेवलेलं मालमत्ता सापडली, किंवा जबरदस्तीने घेतली आणि ती गुपचूप विकली, तर हे दुसऱ्याच्या मालमत्तेचं बेकायदेशीर विक्री मानली जाते.

विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यञ्च न दीयते । विक्रीयासम्प्रदानन्तद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणीतरी एखादी वस्तू विकली आणि त्याचा मोबदला विक्रेत्याला दिला नाही, तर त्याला विक्रीनंतर मोबदला न मिळण्याचा वाद म्हणतात.

क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीत्वा मूल्येन यत् पण्यं दुष्क्रीतं मन्यतेक्रयी ।। २५३.

खरेदीदाराने वस्तू किंमतीला घेतली आणि ती पसंत पडली नाही, किंवा ती खराब आहे असं वाटलं, तर हा चुकीच्या विक्रीचा वाद मानला जातो.

पाखण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

पाखंडी, व्यापारी आणि इतरांनी ठरवलेले नियम म्हणजे करार; आणि त्या कराराचे उल्लंघन झाले तर तो वादाचा विषय ठरतो.

सेतुकेदारमर्य्यादाविकृष्टाकृष्टनिश्चयाः । शेत्राधिकारे यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ।। २५३.

सीमा, बंधारे, शेताच्या मर्यादा किंवा कसलेलं आणि न कसलेलं जमीन यावर वाद झाला, तर तो जमिनीच्या हक्काचा वाद म्हणतात.

वैवाहिको विधिः स्त्रीणं यत्र पुंसाञ्च कीर्त्त्यते । स्त्रीपुंसंयोगसंज्ञन्तु तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

स्त्री-पुरुषांच्या विवाहाचे नियम जिथे सांगितले जातात, तिथे स्त्री-पुरुषांच्या संबंधावरचा वाद मानला जातो.

विभागोर्थस्य पैत्रस्य पुत्रैर्यस्तु प्रकल्प्यते । दायभागमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.

पित्याच्या संपत्तीचे मुलांनी वाटप केले, तर त्या वाटपावरचा वाद दायभागाचा वाद म्हणून ओळखला जातो.

सहसा क्रियते कर्म्म यत् किञ्चित् बलदर्पितैः । तत् साहसमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणीतरी जोरजबरदस्तीने किंवा अहंकाराने अचानक काही केले, तर त्याला हिंसक कृत्याचा वाद म्हणतात.

देशजातिकुलादीनामाक्रोशत्यङ्गसंयुतम् । यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ।। २५३.

देश, जात, कुळ यावरून केलेली अपमानास्पद आणि विरोधी बोलणी, ही वाचिक अपमान म्हणून ओळखली जातात.

परगात्रेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । अग्न्यादिभिश्चोपघातैर्दण्डपारुष्यमुच्यते ।। २५३.

दुसऱ्याच्या अंगावर हात, पाय, शस्त्र किंवा अग्नी वगैरेने हल्ला केला, तर त्याला शारीरिक छळ म्हणतात.