अग्निपुराणम्

तिर्य्यग्बन्धमपामार्गं५ भीमवेगं सुदर्शनं । सिंहाक्रान्तं गजाक्रान्तं गर्द्दभाक्रान्तमेव च ।। २५२.

आडवं बांधणं, अपामार्ग नावाचं तंत्र, भयंकर वेग, सुंदर फिरकी, सिंहाचा उडी, हत्तीची उडी आणि गाढवाची उडी.

गदाकर्माणि जानीयान्नियुद्धस्याथ कर्म च । आकर्षणं विकषञ्च बाहूनां मूलमेव च ।। २५२.

गदेच्या आणि मुष्टीच्या क्रिया, तसेच कुस्तीचे प्रकार — ओढणं, वळवणं आणि बाहूंचं मूळ जाणून घ्यावं.

ग्रीवाविपरिवर्त्तञ्च पृष्ठभङ्गं सुदारुणं । पर्य्यासनविपर्य्यासौ पशुमारमजाविकं ।। २५२.

मान वळवणं, पाठ मोडणं — जे फार भयंकर आहे, उलट करणं आणि परत उलट करणं, तसेच मेंढ्या आणि शेळ्यांचा वध.

पादप्रहारमास्फोटं ककटिरेचितकन्तथा । गात्रश्लेषं स्कन्धगतं महीव्याजनमेव च ।। २५२.

पायाने मारणं, फोडणं, कंबरेपर्यंत उचलणं, अंगाशी घट्ट मिठी मारणं, खांद्यावर चढणं आणि जमिनीवर झाडणं.

उरोललाटघातञ्च विस्पष्टकरणन्तथा । उद्‌धूतमवधूतञ्च तिर्य्यङ्मार्गगतं तथा ।। २५२.

छातीवर आणि कपाळावर फटका मारणं, स्पष्टपणे दाखवणं, वर उडवणं आणि खाली हलवणं, तसेच आडव्या मार्गाने जाणं.

गजस्कन्धमवक्षेपमपराङ्‌मुखमेव च । देवमार्गमधोमार्गममार्गगमनाकुलं ।। २५२.

हत्तीच्या खांद्यावरून खाली फेकणं, तोंड वळवणं, देवाचा मार्ग, खाली जाण्याचा मार्ग आणि चुकीच्या दिशेने जाऊन गोंधळ होणं.

यष्टिघातमवक्षेपो वसुधादारणन्तथा । जानुबन्धं भुजाबन्धं गात्रबन्धं सुदारुणं ।। २५२.

काठीने फटका मारणं, खाली फेकणं, जमीन फाडणं, गुडघे बांधणं, बाहू बांधणं आणि अंग बांधणं — जे फार भयंकर आहे.

विपृष्ठं सोदकं शुभ्रं भुजावेष्टितमेव च । सन्नद्धैः संयुगे भाव्यं सशस्त्रैस्तैर्गजादिभिः ।। २५२.

मागून फटका मारणं, पाण्याने, तेजस्वीपणे, बाहू बांधणं — युद्धात हत्ती वगैरे शस्त्र आणि कवच घालून हे करावं.

वराङ्कुशधरौ चोभौ एको ग्रीवागतोऽपरः । स्कन्धगौ द्वौ च धानुष्कौ द्वौ च खड्‌गधरौगजे ।। २५२.

उत्तम अंकुश धरणारे दोघे, एकजण मानेवर, दोन खांद्यावर, दोन धनुर्धारी आणि दोन तलवारधारी हत्तीवर असावेत.

रथे रणे गजे चैव तुरङ्गाणां त्रयं भवेत् । धानुष्काणान्त्रयं प्रोक्तं रक्षआर्थे तुरगस्य च ।। २५२.

रथावर, युद्धात आणि हत्तीवर तीन घोडेस्वार असावेत; घोड्याच्या रक्षणासाठी तीन धनुर्धारी नेमले आहेत.

धन्विनो रक्षणार्थाय चर्मिणन्तु६ नियोजयेत् । स्वमन्त्रैः शस्त्रमभ्यर्च्य शास्त्रान्त्रैलोक्यमोहनं ।। २५२.

धनुर्धारीच्या रक्षणासाठी एक ढालीधारी ठेवावा; स्वतःच्या मंत्रांनी शस्त्राची पूजा करून, त्रैलोक्याला मोहून टाकणारे शास्त्र वापरावं.

अग्निरुवाच व्यवहारं प्रवक्षअयामि नयानयविवेकदं । चतुष्पाच्च चतुःस्थानश्चतुःसाधन उच्यते ।। २५३.

अग्नी म्हणाले: मी न्यायाची पद्धत सांगतो, जी योग्य-अयोग्य वेगळं ओळखायला मदत करते. या न्यायाला चार पाया, चार आधार आणि चार उपाय आहेत असं म्हटलं जातं.

चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी चकीत्तर्यते । अष्टाह्गोऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च ।। २५३.

हा न्याय चार प्रकारे उपकारक, चार प्रकारे व्यापणारा आणि चार प्रकारे करणारा आहे असं सांगितलं आहे. त्याला आठ अंग, अठरा विभाग आणि शंभर शाखा आहेत.

त्रियोनिर्द्व्यभियोगश्च द्विद्वारो द्विगतिस्तथा । धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनं ।। २५३.

त्याला तीन मूळ, दोन प्रकारचे वाद, दोन दारे आणि दोन मार्ग आहेत; धर्म, न्यायाची पद्धत, प्रथा आणि राजाज्ञा हे त्याचे आधार आहेत.

चतुष्पाद्व्यवहाराणामुत्तरः पूर्वसाधकः । तत्र सत्ये स्थितो धर्मो ब्यवहारस्तु साक्षिषु ।। २५३.

न्यायाच्या चार पाया आहेत, त्यात शेवटचा पाया पहिल्याला सिद्ध करतो; यात धर्म सत्यावर उभा असतो आणि न्याय साक्षीदारांवर आधारलेला असतो.

चरित्रं सङ्‌ग्रहे पुंसां राजाज्ञायान्तु शासनं । सामाभ्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते ।। २५३.

प्रथा म्हणजे लोकांची एकत्रित वागणूक, आणि राजाज्ञा म्हणजे राजाचा आदेश; चार उपायांनी हे साध्य होत असल्याने त्याला 'चार उपायांचा' असं म्हणतात.

चतुर्णामाश्रमाणाञ्च रक्षणात्स चतुर्हितः । कर्त्तारं साक्षइणश्चैव सत्यान्राजानमेव च ।। २५३.

चार आश्रमांचं रक्षण केल्यामुळे तो न्याय चार प्रकारे उपकारक आहे; करणारा, साक्षीदार, सत्य बोलणारे आणि राजा हे त्याचे आधार आहेत.

व्याप्नोते पादगो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः । धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपङक्तेस्तथैव च ।। २५३.

करणारा चार क्षेत्रांत व्यापतो म्हणून त्याला 'चार व्यापणारा' असं म्हणतात: धर्म, संपत्ती, कीर्ती आणि लोककल्याण.

चतुर्णाङ्करणादेष चतुष्कारी प्रकीर्त्तितः । राजा स पुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ ।। २५३.

चार जणांच्या कृतीने हे साध्य होतं म्हणून त्याला 'चार करणारा' असं म्हणतात: राजा, व्यक्ती, सभासद, शास्त्र, गणक आणि लेखनिक.

हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः समुदाहृतः । कामात् क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात् प्रवर्त्तते ।। २५३.

सोने, अग्नी, पाणी — हे आठ अंग आहेत असं सांगितलं आहे; कारण हा न्याय काम, राग आणि लोभ या तिघांपासून उत्पन्न होतो.

त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद्विवादकृत् । द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।। २५३.

तीन मूळ सांगितली आहेत आणि ही तीन वाद निर्माण करतात; दोन प्रकारचे वाद ओळखावेत: शंका आणि सत्यावरून उभे राहणारे.

शङ्काषड्‌भिस्तु संसर्गात्तत्त्वषोढ़ादिदर्शणात् । पज्ञद्वयाभिसम्बन्धाद्‌द्विद्वारः समुदाहृतः ।। २५३.

शंका सहा प्रकारच्या संबंधांमुळे निर्माण होते, आणि सत्य हे योग्यतेचं दर्शन झाल्यावर येतं; दोन प्रकारच्या ज्ञानाच्या संबंधामुळे दोन दारे सांगितली आहेत.

पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्त्वनन्तरः । भूतच्छलानुसारित्वाद्‌द्विगतिः समुदाहृता ।। २५३.

त्यात पहिला दावा हा पक्ष असतो आणि त्यानंतर प्रतिपक्ष येतो; खरी किंवा बनावट कारणं धरून दोन मार्ग सांगितले आहेत.

ऋणन्देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहणघर्मश्च ऋणादानमिति स्मृतम् ।। २५३.

कर्ज, द्यायचं ते, न द्यायचं ते, कोणी, कुठे, कसं आणि काय — देणं, घेणं आणि कर्ज घेणं — याला 'कर्ज घेणं' असं म्हणतात.

स्वद्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्कितः । निक्षएपन्नामतत् प्रोक्तं व्यवहारपदम्बुधैः ।। २५३.

कोणी आपली वस्तू विश्वासाने, शंका न ठेवता कुठे ठेवतो, त्याला तज्ञ लोक 'ठेव' असं नाव देतात.

वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते । तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं विदुः ।। २५३.

व्यापारी आणि इतर जण एकत्र येऊन काम करतात, त्यातून जे निर्माण होतं त्याला न्यायातील विषय मानतात.

दत्त्वा द्रव्यञ्च चसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्त्वाप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

कोणी वस्तू योग्य प्रकारे दिल्यावर पुन्हा ती मागतो, त्याला 'दिलं पण परत दिलं नाही' असं म्हणतात आणि तो वादाचा विषय मानला जातो.

अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते । अशुश्रूषाब्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ।। २५३.

कोणी सेवा करण्याचं मान्य करून ती सेवा करत नाही, त्याला 'मान्य केल्यानंतर सेवा न करणं' असं म्हणतात आणि तो वादाचा विषय आहे.

भृत्यानां वेतनस्योक्तादानादानविधिक्रिया । वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। २५३.

नोकरांच्या पगाराचं देणं-घेणं आणि त्याची पद्धत सांगितली आहे; पगार न दिला तर तो वादाचा विषय मानला जातो.