अग्निपुराणम्

विकरालनिपातौ च विभीषणभयानकौ । समग्रार्द्धतीयांशपादपादार्द्धवारिजाः ।। २५२.

भयंकर आणि भीतीदायक प्रहार, पूर्ण, अर्धा आणि तिसऱ्या भागाचे, तसेच कमळासारखे पाय ठेवणे—

प्रात्यालीढमथालीढं वराहं लुलितन्तथा । इति द्वात्रिंशतो ज्ञेयाः खड्गचर्मविधौ रणे ।। २५२.

मागे वाकणे, पुढे वाकणे, वराहासारखे, आणि वळवणे—या सर्व बत्तीस प्रकारांची तलवार-ढाल युद्धकलेत ओळख असावी.

परवृत्तमपावृत्तं गृहीतं लघुसञ्ज्ञितं । ऊद्‌र्ध्वात् क्षइप्तमधः क्षिप्तं सन्धारितविधारितं ।। २५२.

पाठ फिरवणे, पुन्हा वळवणे, पकडणे, हलके हालचाल करणे, वर फेकणे, खाली फेकणे, धरून ठेवणे आणि आवळून ठेवणे—

श्येनपातं गजपानं ग्राहग्राह्यन्तथैव च । एवमेकादशविधा ज्ञेयाः पाशविधा रणाः ।। २५२.

गरुडासारखी झडप, हत्तीचे पाणी पिणे, आणि मगर पकडणे—याप्रमाणे युद्धातील फासाच्या अकरा प्रकार ओळखावेत.

ऋज्वायतं विशालञ्च तिर्य्यग्‌भ्रामितमेव च । पञ्चकर्म विनिर्द्दिष्टं व्यस्ते पाशे महात्मभिः ।। २५२.

सरळ, रुंद, तिरके, आणि फिरवणे—फास सुटल्यावर हे पाच प्रकार महात्म्यांनी सांगितले आहेत.

छेदनं भेदनं पातो भ्रमणं शयनं तथा । विकर्त्तनं कर्त्तऩञ्च चक्रकर्मेदमेव च ।। २५२.

कापणे, फोडणे, पडणे, फिरवणे, झोपणे, तुकडे करणे, चिरणे आणि चक्रासारखी हालचाल—ही कृत्ये आहेत.

आस्फोटः क्ष्वेडनं भेदस्त्रासान्दोलितकौ तथा । शूलकर्माणि जानीहि षष्ठमाघातसञ्ज्ञितं ।। २५२.

पाय आपटणे, शिट्टी वाजवणे, फोडणे, घाबरवणे, झुलवणे—हे शूलाचे प्रकार आहेत, सहावा प्रहार म्हणून ओळखला जातो.

दृष्टिघातं भुजाघातं पार्श्वघातं द्विजोत्तम । ऋजुपक्षेषुणा पातं तोमरस्य प्रकीर्त्तितं ।। २५२.

डोळ्यांवर प्रहार, हातांवर प्रहार, बाजूवर प्रहार, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; सरळ पिसांचा बाण पडणे आणि तोमराचा प्रकार सांगितला आहे.

आहतं विप्र गोमूत्रप्रभूतङ्कमलासनं । ततोर्द्धगात्रं नमितं वामदक्षिणमेव च ।। २५२.

प्रहार, गोमूत्र, भरपूर, कमळासन, वर उचललेले शरीर, वाकलेले, डावे आणि उजवे—हे प्रकार आहेत.

आवृत्तञ्च चपरावृत्तं पादोद्धतमवप्लुतं । हंसमर्द्दं विमर्दञ्च३ गदाकर्म प्रकीर्त्तितं ।। २५२.

फिरवलेले आणि उलटवलेले, पाय वर उचललेले, उडी मारलेले, हंसाने चिरडणे आणि दाबणे—हे गदेकलेचे प्रकार सांगितले आहेत.

करालमवघातञ्च दंशोपप्लुतमेव च । क्षिप्तहस्तं स्थितं शून्यं परशोस्तु विनिर्दिशेत् ।। २५२.

भीषण प्रहार, दाताने उडी मारणे, हात फेकणे, उभे राहणे, रिकामे—हे परशुचे प्रकार सांगितले आहेत.

ताडनं छेदनं विप्र तथा चूर्णनमेव च । मुद्‌गरस्य तु कर्माणि तथा प्लवनघातनं ।। २५२.

प्रहार करणे, कापणे, ब्राह्मण, आणि चुरडणे—हे मूसळाचे प्रकार आहेत, तसेच उडी मारून प्रहार करणे.

सं श्रान्तमथ विश्रान्तं गोविसर्गं सुदुर्द्धरं । भिन्दिपालस्य कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि ।। २५२.

थकलेले, विश्रांत, गायींची सुटका, फार कठीण—हे भिंडिपाळ आणि गदेचे प्रकार आहेत.

अन्त्यं मध्यं परावृत्तं निदेशान्तं द्विजोत्तम । वज्रस्यैतानि कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि ।। २५२.

हे द्विजश्रेष्ठ, शेवटचं, मधलं, उलटं आणि आज्ञेने संपणारं — हे गदेला आणि मुष्टीला लागू असलेली क्रिया आहेत.

हरणं छेदनं घातो बलोद्धारणमायतं । कृपाणकर्म निर्दिष्टं पातनं स्फोटनं तथा ।। २५२.

पकडणं, कापणं, मारणं, जोरात उचलणं आणि लांबवणं — हे तलवारीच्या क्रिया आहेत, तसेच खाली पाडणं आणि फोडणं देखील.

त्रासनं रक्षणं घातो बलोद्धरणमायतम् । क्षेपणीकर्म निर्दिष्टं यन्त्रकर्मैतदेव तु ।। २५२.

भीती दाखवणं, राखणं, मारणं, जोरात उचलणं आणि लांबवणं — हे फेकण्याच्या शस्त्राचं आणि यंत्राचं काम असतं.

सन्त्यागमवदंशश्च वराहोद्धूतकं तथा । हस्तावहस्तमालीनमेकहस्तावहस्तके ।। २५२.

त्याग करणं, चावणं आणि वर उचलणं जसं वराह करतो, एक हाताने किंवा दोन्ही हातांनी उचलणं आणि धरून ठेवणं.

द्विहस्तवाहुपाशे च कटिरेचितकोद्‌गते । उरोललाटघाते च भुजाविधमनन्तथा ।। २५२.

दोन्ही हातांनी आणि बाहूंनी बांधणं, कंबरेपर्यंत उचलणं, छातीवर आणि कपाळावर मारणं, तसेच बाहू वळवणं.

द्विहस्तवाहुपाशे च कटिरेचिककोद्‌गते । गात्रसंश्लेषणं शान्तं तथा गात्रविपर्य्ययः ।। २५२.

दोन्ही हातांनी आणि बाहूंनी बांधणं, कंबरेपर्यंत उचलणं, अंग हलकेपणाने मिठी मारणं आणि अंग उलटं करणं.

ऊद्‌र्ध्वप्र्हारं घातञ्च गोमूत्रं सव्यदक्षिणे । पारकन्तारकं दण्डं४ करवीरन्धमाकुलं ।। २५२.

वर फटका मारणं, मारणं, गायीच्या मुतासारखी स्थिती, डावीकडे-उजवीकडे, अडथळा ओलांडण्यासाठी काठी, आणि करवीर काठीने शत्रूला गोंधळवणं.

तिर्य्यग्बन्धमपामार्गं५ भीमवेगं सुदर्शनं । सिंहाक्रान्तं गजाक्रान्तं गर्द्दभाक्रान्तमेव च ।। २५२.

आडवं बांधणं, अपामार्ग नावाचं तंत्र, भयंकर वेग, सुंदर फिरकी, सिंहाचा उडी, हत्तीची उडी आणि गाढवाची उडी.

गदाकर्माणि जानीयान्नियुद्धस्याथ कर्म च । आकर्षणं विकषञ्च बाहूनां मूलमेव च ।। २५२.

गदेच्या आणि मुष्टीच्या क्रिया, तसेच कुस्तीचे प्रकार — ओढणं, वळवणं आणि बाहूंचं मूळ जाणून घ्यावं.

ग्रीवाविपरिवर्त्तञ्च पृष्ठभङ्गं सुदारुणं । पर्य्यासनविपर्य्यासौ पशुमारमजाविकं ।। २५२.

मान वळवणं, पाठ मोडणं — जे फार भयंकर आहे, उलट करणं आणि परत उलट करणं, तसेच मेंढ्या आणि शेळ्यांचा वध.

पादप्रहारमास्फोटं ककटिरेचितकन्तथा । गात्रश्लेषं स्कन्धगतं महीव्याजनमेव च ।। २५२.

पायाने मारणं, फोडणं, कंबरेपर्यंत उचलणं, अंगाशी घट्ट मिठी मारणं, खांद्यावर चढणं आणि जमिनीवर झाडणं.

उरोललाटघातञ्च विस्पष्टकरणन्तथा । उद्‌धूतमवधूतञ्च तिर्य्यङ्मार्गगतं तथा ।। २५२.

छातीवर आणि कपाळावर फटका मारणं, स्पष्टपणे दाखवणं, वर उडवणं आणि खाली हलवणं, तसेच आडव्या मार्गाने जाणं.

गजस्कन्धमवक्षेपमपराङ्‌मुखमेव च । देवमार्गमधोमार्गममार्गगमनाकुलं ।। २५२.

हत्तीच्या खांद्यावरून खाली फेकणं, तोंड वळवणं, देवाचा मार्ग, खाली जाण्याचा मार्ग आणि चुकीच्या दिशेने जाऊन गोंधळ होणं.

यष्टिघातमवक्षेपो वसुधादारणन्तथा । जानुबन्धं भुजाबन्धं गात्रबन्धं सुदारुणं ।। २५२.

काठीने फटका मारणं, खाली फेकणं, जमीन फाडणं, गुडघे बांधणं, बाहू बांधणं आणि अंग बांधणं — जे फार भयंकर आहे.

विपृष्ठं सोदकं शुभ्रं भुजावेष्टितमेव च । सन्नद्धैः संयुगे भाव्यं सशस्त्रैस्तैर्गजादिभिः ।। २५२.

मागून फटका मारणं, पाण्याने, तेजस्वीपणे, बाहू बांधणं — युद्धात हत्ती वगैरे शस्त्र आणि कवच घालून हे करावं.

वराङ्कुशधरौ चोभौ एको ग्रीवागतोऽपरः । स्कन्धगौ द्वौ च धानुष्कौ द्वौ च खड्‌गधरौगजे ।। २५२.

उत्तम अंकुश धरणारे दोघे, एकजण मानेवर, दोन खांद्यावर, दोन धनुर्धारी आणि दोन तलवारधारी हत्तीवर असावेत.