अग्निपुराणम्

कुण्डलस्याकृतिं कृत्वा भ्राम्यैकं मस्तकोपरि । क्षिपेत् तूणमये तूर्णं पुरुषे चर्मवेष्टिते ।। २५१.

त्याची वेटोळी करून, डोक्यावर एकदा फिरवून, मग तो त्वरेने कातडीच्या कवचात असलेल्या पुरुषावर फेकावा.

वल्गिते च प्लुते चैव तथा प्रव्रजितेषु च । समयोगविधिं कृत्वा प्रयुञ्जीत सुशिक्षितम् ।। २५१.

उडी मारताना, उचलताना किंवा फिरताना, योग्य पद्धतीने, नीट शिकलेला तो पाश वापरावा.

विजित्वा तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत् । कट्याम्बद्‌ध्वा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बितम् ।। २५१.

नियमाप्रमाणे जिंकून, मग बांधणी करावी; कंबरेला बांधून, मग तलवार डाव्या बाजूला लटकवावी.

दृढं विगृह्य वामेन निष्कर्षेद्दक्षिणेन तु । षडङ्गुलपरीणाहं सप्तहस्तसमुच्छितं ।। २५१.

डाव्या हाताने घट्ट पकडून, उजव्या हाताने बाहेर काढावे; ते सहा बोटे जाडीचे आणि सात हात उंच असावे.

अयोमय्यः शलाकाश्च वर्माणि विविधानि च । अर्द्धहस्ते समे चैव तिर्य्यगूद्‌र्ध्वगतं तथा ।। २५१.

लोखंडाच्या काठ्या आणि विविध कवच, अर्धा हात अंतरावर, तसेच सम, आडवे आणि वरच्या स्थितीत ठेवावीत.

योजयेद्विधिना येन तथात्वङ्गदतः श्रृणु । तूणचर्मावनद्‌धाङ्गं स्थापयित्वा नवं दृढं ।। २५१.

हे नीट ऐक, मी कसे करावे ते सांगतो: नवीन, मजबूत ढाल आणि धनुष्य अंगावर बांधून ठेवावे.

करेणादाय लगुडं दक्षिणाङ्गुलकं नवं । उद्यम्य घातयेद्यस्य नाशस्तेन शिशोर्दृढं ।। २५१.

उजव्या हातात नवीन गदा घेऊन, ती वर उचलावी आणि जोरात मारावे; असे केल्याने त्या मुलाचा नाश निश्चित होतो.

उभाभ्यामथ हस्ताब्यां कुर्य्यात्तस्य निपातनं । अक्लेशेन ततः कुर्वन् बधे सिद्धिः प्रकीर्त्तिता ।। २५१.

नंतर दोन्ही हातांनी ते खाली आणावे; हे सहज केल्यास, मारण्यात यश मिळते असे सांगितले आहे.

अग्निरुवाच भ्रान्तमुद् भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतं । सम्पातं समुदीशञ्च श्येनपातमथाकुलं ।। २५२.

अग्नी म्हणाला: फिरणे, जोरात वार करणे, उडी मारणे, झेप घेणे, धावणे, झडप घालणे, वरून झडप घालणे, गरगर फिरणे आणि गोंधळ निर्माण होणे—

उद्‌धूतमवधूतञ्च सव्यं दक्षिणमेव च । अनालक्षितविस्फोटौ करालेन्द्रमहासखौ ।। २५२.

हलवणे, फेकणे, डावीकडे-उजवीकडे वळवणे, न दिसणारे स्फोट, हत्तीच्या हातासारखे जोरदार प्रहार—

विकरालनिपातौ च विभीषणभयानकौ । समग्रार्द्धतीयांशपादपादार्द्धवारिजाः ।। २५२.

भयंकर आणि भीतीदायक प्रहार, पूर्ण, अर्धा आणि तिसऱ्या भागाचे, तसेच कमळासारखे पाय ठेवणे—

प्रात्यालीढमथालीढं वराहं लुलितन्तथा । इति द्वात्रिंशतो ज्ञेयाः खड्गचर्मविधौ रणे ।। २५२.

मागे वाकणे, पुढे वाकणे, वराहासारखे, आणि वळवणे—या सर्व बत्तीस प्रकारांची तलवार-ढाल युद्धकलेत ओळख असावी.

परवृत्तमपावृत्तं गृहीतं लघुसञ्ज्ञितं । ऊद्‌र्ध्वात् क्षइप्तमधः क्षिप्तं सन्धारितविधारितं ।। २५२.

पाठ फिरवणे, पुन्हा वळवणे, पकडणे, हलके हालचाल करणे, वर फेकणे, खाली फेकणे, धरून ठेवणे आणि आवळून ठेवणे—

श्येनपातं गजपानं ग्राहग्राह्यन्तथैव च । एवमेकादशविधा ज्ञेयाः पाशविधा रणाः ।। २५२.

गरुडासारखी झडप, हत्तीचे पाणी पिणे, आणि मगर पकडणे—याप्रमाणे युद्धातील फासाच्या अकरा प्रकार ओळखावेत.

ऋज्वायतं विशालञ्च तिर्य्यग्‌भ्रामितमेव च । पञ्चकर्म विनिर्द्दिष्टं व्यस्ते पाशे महात्मभिः ।। २५२.

सरळ, रुंद, तिरके, आणि फिरवणे—फास सुटल्यावर हे पाच प्रकार महात्म्यांनी सांगितले आहेत.

छेदनं भेदनं पातो भ्रमणं शयनं तथा । विकर्त्तनं कर्त्तऩञ्च चक्रकर्मेदमेव च ।। २५२.

कापणे, फोडणे, पडणे, फिरवणे, झोपणे, तुकडे करणे, चिरणे आणि चक्रासारखी हालचाल—ही कृत्ये आहेत.

आस्फोटः क्ष्वेडनं भेदस्त्रासान्दोलितकौ तथा । शूलकर्माणि जानीहि षष्ठमाघातसञ्ज्ञितं ।। २५२.

पाय आपटणे, शिट्टी वाजवणे, फोडणे, घाबरवणे, झुलवणे—हे शूलाचे प्रकार आहेत, सहावा प्रहार म्हणून ओळखला जातो.

दृष्टिघातं भुजाघातं पार्श्वघातं द्विजोत्तम । ऋजुपक्षेषुणा पातं तोमरस्य प्रकीर्त्तितं ।। २५२.

डोळ्यांवर प्रहार, हातांवर प्रहार, बाजूवर प्रहार, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; सरळ पिसांचा बाण पडणे आणि तोमराचा प्रकार सांगितला आहे.

आहतं विप्र गोमूत्रप्रभूतङ्कमलासनं । ततोर्द्धगात्रं नमितं वामदक्षिणमेव च ।। २५२.

प्रहार, गोमूत्र, भरपूर, कमळासन, वर उचललेले शरीर, वाकलेले, डावे आणि उजवे—हे प्रकार आहेत.

आवृत्तञ्च चपरावृत्तं पादोद्धतमवप्लुतं । हंसमर्द्दं विमर्दञ्च३ गदाकर्म प्रकीर्त्तितं ।। २५२.

फिरवलेले आणि उलटवलेले, पाय वर उचललेले, उडी मारलेले, हंसाने चिरडणे आणि दाबणे—हे गदेकलेचे प्रकार सांगितले आहेत.

करालमवघातञ्च दंशोपप्लुतमेव च । क्षिप्तहस्तं स्थितं शून्यं परशोस्तु विनिर्दिशेत् ।। २५२.

भीषण प्रहार, दाताने उडी मारणे, हात फेकणे, उभे राहणे, रिकामे—हे परशुचे प्रकार सांगितले आहेत.

ताडनं छेदनं विप्र तथा चूर्णनमेव च । मुद्‌गरस्य तु कर्माणि तथा प्लवनघातनं ।। २५२.

प्रहार करणे, कापणे, ब्राह्मण, आणि चुरडणे—हे मूसळाचे प्रकार आहेत, तसेच उडी मारून प्रहार करणे.

सं श्रान्तमथ विश्रान्तं गोविसर्गं सुदुर्द्धरं । भिन्दिपालस्य कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि ।। २५२.

थकलेले, विश्रांत, गायींची सुटका, फार कठीण—हे भिंडिपाळ आणि गदेचे प्रकार आहेत.

अन्त्यं मध्यं परावृत्तं निदेशान्तं द्विजोत्तम । वज्रस्यैतानि कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि ।। २५२.

हे द्विजश्रेष्ठ, शेवटचं, मधलं, उलटं आणि आज्ञेने संपणारं — हे गदेला आणि मुष्टीला लागू असलेली क्रिया आहेत.

हरणं छेदनं घातो बलोद्धारणमायतं । कृपाणकर्म निर्दिष्टं पातनं स्फोटनं तथा ।। २५२.

पकडणं, कापणं, मारणं, जोरात उचलणं आणि लांबवणं — हे तलवारीच्या क्रिया आहेत, तसेच खाली पाडणं आणि फोडणं देखील.

त्रासनं रक्षणं घातो बलोद्धरणमायतम् । क्षेपणीकर्म निर्दिष्टं यन्त्रकर्मैतदेव तु ।। २५२.

भीती दाखवणं, राखणं, मारणं, जोरात उचलणं आणि लांबवणं — हे फेकण्याच्या शस्त्राचं आणि यंत्राचं काम असतं.

सन्त्यागमवदंशश्च वराहोद्धूतकं तथा । हस्तावहस्तमालीनमेकहस्तावहस्तके ।। २५२.

त्याग करणं, चावणं आणि वर उचलणं जसं वराह करतो, एक हाताने किंवा दोन्ही हातांनी उचलणं आणि धरून ठेवणं.

द्विहस्तवाहुपाशे च कटिरेचितकोद्‌गते । उरोललाटघाते च भुजाविधमनन्तथा ।। २५२.

दोन्ही हातांनी आणि बाहूंनी बांधणं, कंबरेपर्यंत उचलणं, छातीवर आणि कपाळावर मारणं, तसेच बाहू वळवणं.

द्विहस्तवाहुपाशे च कटिरेचिककोद्‌गते । गात्रसंश्लेषणं शान्तं तथा गात्रविपर्य्ययः ।। २५२.

दोन्ही हातांनी आणि बाहूंनी बांधणं, कंबरेपर्यंत उचलणं, अंग हलकेपणाने मिठी मारणं आणि अंग उलटं करणं.