अग्निपुराणम्

संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः। स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्य्या विष्णोश्च याः स्थिताः

पार्थाने यादवांचे विधीपूर्वक संस्कार करून त्यांना पाणी व धन अर्पण केले; टोकदार स्त्रीच्या शापामुळे विष्णूच्या पत्नी तिथेच राहिल्या.

पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर्लगुडायुधैः। अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह

त्या शापामुळे पुन्हा गवळ्यांनी, लाकडी गदांनी, त्या स्त्रियांना पकडले; अर्जुन त्यांना वाचवू शकला नाही म्हणून दुःखी झाला.

व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णासन्निधौ। हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत्

व्यासांनी धीर दिल्यावर त्याला वाटले, 'माझे बळ कृष्णाच्या उपस्थितीमुळे होते'; हस्तिनापुरात येऊन पार्थाने सर्व सांगितले.

युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा। तद्धनुस्तानि चास्त्राणिस रथस्ते च वाजिनः

त्याने आपल्या भावाला, पुरुषांचा रक्षक युधिष्ठिराला, आपले धनुष्य, शस्त्रे, रथ आणि घोडे दिले.

विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा। तच्छ्रुत्वा धर्म्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम्

कृष्णाशिवाय ते सर्व नष्ट झाले, आणि योग्य ब्राह्मणांना दान दिले; हे ऐकून धर्मराजाने परीक्षिताला गादीवर बसवले.

प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह। संसारनित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः

त्या बुद्धिमान राजाने द्रौपदी आणि भावांसह प्रवास सुरू केला. संसाराचा क्षणभंगुरपणा जाणून, त्याने हरिची हरवलेली शंभर नावे जपली.

महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः। नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः

म्हणून त्या मोठ्या मार्गावर द्रौपदी, सहदेव, नकुल, फाल्गुन आणि भीम हे पडले; राजा मात्र दुःखात मग्न झाला.

इन्द्रानीतरयारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान्। दृष्ट्वा दुर्योधनादींश्च वासुदेवं च हर्षितः

इंद्राच्या रथावर बसून तो आणि त्याचे बंधू स्वर्गात पोहोचले; तिथे दुर्योधन व इतरांना आणि वासुदेवाला पाहून तो आनंदित झाला.

अग्निरुवाच वक्ष्ये बुद्धावतारञ्च पठतः श्रृण्वतोर्थदम्। पुरा देवासुरे युद्धे देत्यैर्द्देवाः पपाजिताः

अग्नी म्हणाले: मी आता बुद्धावताराची कथा सांगतो, जी वाचणाऱ्याला आणि ऐकणाऱ्याला फलदायी ठरते. पूर्वी देव-दानवांच्या युद्धात, दैत्यांनी देवांना हरवले.

रक्ष रक्षेति शरणं वदन्तो जग्मुरीश्वरम्। मायामोहस्वरूपोसौ शुद्धोदनसुतोऽभवत्

'रक्षा करा, रक्षा करा' असे म्हणत देवांनी शरण येत ईश्वराकडे धाव घेतली; तो मायामोहाच्या रूपाने शुद्धोधनाचा पुत्र झाला.

मोहयामास दैत्यांस्तांस्त्याजिता वेदधर्मकम्। ते च बौद्धा बभूवुर्हि तेभ्योन्ये वेदवर्जिताः

त्याने त्या दैत्यांना मोहात पाडले आणि त्यांनी वेदधर्म सोडला; ते बौद्ध झाले आणि त्यांच्यातील काहींनी वेद सोडले.

आर्हतः सोऽभवत् पश्चादार्हतानकरोत् परान्। एवं पाषण्डिनो जाता वेदधर्म्मादिवर्जिताः

नंतर तो अरहत झाला आणि इतरांनाही अरहत केले; अशा प्रकारे वेदधर्म सोडणारे पाषंड लोक निर्माण झाले.

नारकार्हं कर्म चक्रुर्ग्रहीष्यन्त्यधमादपि। सर्वे कलियुगान्ते तु भविष्यन्ति च सङ्कराः

त्यांनी नरकात नेणारी कर्मे केली आणि अगदी नीच कर्मेही स्वीकारतील; कलियुगाच्या शेवटी सर्वजण संकरित होतील.

दस्यवः शीलहीनाश्च वेदो वाजसनेयकः। दश पञ्च च शाखा वै प्रमाणेन भविष्यति

चारित्र्यहीन दस्यु आणि वाजसनेय वेद उरेल; दहा आणि पाच शाखा प्रमाण म्हणून राहतील.

धर्म्मकञ्चुकसंवीता अधर्मरुचयस्तथा। मानुपान् भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छाः पार्थिवरूपिणः

धर्माचा बुरखा पांघरून, पण अधर्मात रमणारे, हे म्लेच्छ राजाच्या रूपात मांस व मद्य सेवन करतील.

कल्की विष्णुयशः पुत्रो याज्ञवल्क्यपुरोहितः। उत्सादयिष्यति म्लेच्छान् गृहीतास्त्रः कृतायुधः

कल्की, विष्णुयशाचा पुत्र, याज्ञवल्क्य पुरोहित असताना, शस्त्र घेऊन त्या म्लेच्छांचा नाश करील.

स्थापयिष्यति मर्यादां चातुर्वर्ण्ये यथोचिताम्। आश्रमेषु च सर्वेषु प्रजाः सद्धर्म्मवर्त्मनि

तो चार वर्णांची योग्य मर्यादा आणि सर्व आश्रमांमध्ये प्रजेला सच्च्या धर्माच्या मार्गावर स्थापन करील.

कल्किरूपं परित्यज्य हरिः स्वर्गं गमिष्यति। ततः कृतयुगन्नाम पुरावत् सम्भविष्यति

कल्कीचे रूप सोडून, हरि स्वर्गात जाईल; त्यानंतर पुन्हा पूर्वीसारखे कृतयुग येईल.

वर्णाश्रमाश्च धर्मेषु स्वेषु स्थास्यन्ति सत्तम। एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्वमन्वन्तरेषु च

सर्व वर्ण आणि आश्रम आपापल्या धर्मात स्थिर राहतील, हे श्रेष्ठा; अशा प्रकारे सर्व कल्पांत आणि सर्व मन्वंतरांतही.

अवतारा असङ्ख्याता अतीतानागतादयः। विष्णोर्द्दशावताराख्यान्‌यः पठेत् श्रृणुयान्नरः

विष्णूचे अवतार अनंत आहेत, भूत, भविष्य आणि वर्तमान; जो कोणी विष्णूचे दहा अवतार वाचतो किंवा ऐकतो,

सोवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात्। धर्म्माधर्म्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरीः

तो इच्छित फल मिळवून, पवित्र होऊन, कुटुंबासह स्वर्ग मिळवतो; हरि अशा प्रकारे धर्म आणि अधर्म यांची सीमा ठरवतो.

अग्निरुवाच जगत्सर्गादिकां क्रीडां विष्णोर्वक्ष्येधुना श्रृणु। स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः

अग्नी म्हणाले: आता मी विष्णूच्या सृष्टीच्या आणि इतर लीला सांगतो, ऐका. स्वर्ग वगैरे निर्माण करणारा तोच सृष्टीचा, स्थितीचा आणि गुण-अगुणांचा मूळ आहे.

ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रेऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकम्। प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः

सर्वप्रथम ब्रह्मा आणि अव्यक्त एवढेच होते; आकाश, रात्र, दिवस काहीच नव्हते. विष्णूने प्रकृती आणि पुरुषामध्ये प्रवेश केला आणि त्यांना हलवले.

सर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततोऽभवत्। वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः

सृष्टीच्या सुरुवातीला महत्तत्त्व उत्पन्न झाले आणि त्यापासून अहंकार निर्माण झाला. या अहंकारातून सात्त्विक, राजस आणि तामस असे तीन प्रकार तयार झाले.

अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः । स्पर्शमात्रोऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रोऽनलस्ततः

अहंकारापासून शब्दाचा सूक्ष्म तत्त्व निर्माण झाले आणि त्यापासून आकाश निर्माण झाले. स्पर्शाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून वायू, तर रूपाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून अग्नी निर्माण झाला.

रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता । अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानी न्द्रियाणि च

रसाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून पाणी निर्माण झाले आणि गंधाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून पृथ्वी ओळखली जाते. अहंकाराच्या तामस गुणापासून इंद्रिये, तर राजस गुणापासून ज्ञानेद्रिये निर्माण झाली.

वैकारिका दशदेवा मन एकादशेन्द्रियम्। ततः स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

सात्त्विक गुणापासून दहा देवता आणि मन, अशी एकूण अकरा इंद्रिये निर्माण झाली. त्यानंतर स्वयंभू भगवान विविध जीवांची सृष्टी करायची इच्छा धरली.

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

सर्वप्रथम त्यांनी पाणी निर्माण केले आणि त्यात आपली शक्ती सोडली. हे पाणी 'नारा' म्हणून ओळखले जाते आणि हे पाणी नराची संतती आहे असे म्हटले जाते.

अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः । हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्

हे पाणी त्याचे पहिले निवासस्थान असल्यामुळे त्याला 'नारायण' असे नाव मिळाले. त्यानंतर सोन्यासारखा तेजस्वी अंड पाण्यावर तरंगत प्रकट झाले.