अग्निपुराणम्

न तु निम्नञ्च तीक्ष्णञ्च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते । निम्नं दुष्करमुद्दिष्टं वेध्यमूद्‌र्ध्वगतञ्च यत् ।। २५०.

पण खाली असलेले किंवा तिखट असे लक्ष्य, 'मजबूत' या गटात सांगितले नाही; खाली असलेले कठीण मानले आहे आणि वर असलेले लक्ष्य देखील.

मस्तकायनमध्ये तु चित्रदुष्करसञ्‌ज्ञके । एवं वेध्यगणङ्‌कृत्वा दक्षिणेनेतरेण च ।। २५०.

डोक्याच्या आणि शरीराच्या मधोमध, 'रंगीबेरंगी व कठीण' असे लक्ष्य म्हणतात; अशा प्रकारे लक्ष्यांचा गट करून, उजव्या आणि दुसऱ्या हाताने सराव करावा.

आरोहेत् प्रथमं वीरो जितलक्षस्ततो नरः । एष एव विधिः प्रोक्तस्तत्र दृष्टः प्रयोक्तृभिः ।। २५०.

जो वीर प्रथम लक्ष्य साधतो, तो वर जावा, मग दुसरा पुरुष जावा; हा नियम सांगितला आहे, आणि सराव करणाऱ्यांनी तो पाहिला आहे.

अधिकं भ्रमणं तस्य तस्माद् वेध्यात् प्रकीर्त्तितम् । लक्ष्यं स योजयेत्तत्र पत्रिपत्रगतं दृढम् ।। २५०.

त्या लक्ष्यासाठी अधिक फिरवणे सांगितले आहे; तिथे बाणाच्या पिसांनी घट्टपणे लक्ष्य जोडावे.

भ्रान्तं प्रचलिचञ्चैव स्थिरं यच्च भवेदति । समन्तात्ताडयेद् भिन्द्याच्छेदयेद्व्यथयेदपि ।। २५०.

जे काही फिरते, हलते किंवा अगदी स्थिर आहे, ते सर्व बाजूंनी मारावे, फोडावे, कापावे किंवा दुखवावे.

कर्म्मयोगविधानज्ञो ज्ञात्वैवं विधिमाचरेत् । मनसा चक्षुषा दृष्ट्या योगरिक्षुर्यमं जयेत् ।। २५०.

कर्म आणि योगाचा मार्ग जाणणाऱ्याने हा नियम समजून तसेच वागावे; मन, डोळे आणि दृष्टी यांच्या सहाय्याने योगी धनुर्धारी संयम जिंकावा.

अग्निरुवाच जितहस्तो जितमतिर्ज्जितदृग्‌लक्ष्यसाधकः । नियतां सिद्धिमासाद्य ततो वाहनमारुहेत् ।। २५१.

अग्नी म्हणाले: ज्याने हात, मन आणि दृष्टीवर विजय मिळवला आहे, आणि जो लक्ष्य साधतो, तो निश्चित यश मिळवून मग वाहनावर चढावा.

दशहस्तो भवेत् पाशो वृत्तः करमुखस्तथा । गुणकार्पासमुञ्जानां भङ्गस्नाय्वर्क्कवर्म्मिणाम् ।। २५१.

पाश दहा हात लांब, गोल आणि हाताच्या टोकाशी असावा; तो कापूस, मुंज, भांग आणि मजबूत सोन्याच्या किंवा कवचाच्या दोऱ्यांनी बनवावा.

अन्येषां सुदृढानाञ्च सुकृतं परिवेष्टितम् । तया त्रिंशत्‌समं पाशं बुधः कुर्य्यात् सुवर्त्तिंतम् ।। २५१.

इतरांसाठी, जे फार मजबूत आहेत, त्यासाठी तो नीट गुंडाळलेला असावा; त्या दोऱ्याने बुद्धिमानाने पाश तीस पट लांब आणि नीट वळलेला बनवावा.

कर्त्तव्यं शिक्षकैस्तस्य स्थानं कक्षासु वै तदा । वामहस्तेन सङ्गृह्य दक्षिणेनोद्धरेत्ततः ।। २५१.

शिक्षकाने त्याचे स्थान आखाड्यात तयार करावे; डाव्या हाताने धरून, मग उजव्या हाताने उचलावे.

कुण्डलस्याकृतिं कृत्वा भ्राम्यैकं मस्तकोपरि । क्षिपेत् तूणमये तूर्णं पुरुषे चर्मवेष्टिते ।। २५१.

त्याची वेटोळी करून, डोक्यावर एकदा फिरवून, मग तो त्वरेने कातडीच्या कवचात असलेल्या पुरुषावर फेकावा.

वल्गिते च प्लुते चैव तथा प्रव्रजितेषु च । समयोगविधिं कृत्वा प्रयुञ्जीत सुशिक्षितम् ।। २५१.

उडी मारताना, उचलताना किंवा फिरताना, योग्य पद्धतीने, नीट शिकलेला तो पाश वापरावा.

विजित्वा तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत् । कट्याम्बद्‌ध्वा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बितम् ।। २५१.

नियमाप्रमाणे जिंकून, मग बांधणी करावी; कंबरेला बांधून, मग तलवार डाव्या बाजूला लटकवावी.

दृढं विगृह्य वामेन निष्कर्षेद्दक्षिणेन तु । षडङ्गुलपरीणाहं सप्तहस्तसमुच्छितं ।। २५१.

डाव्या हाताने घट्ट पकडून, उजव्या हाताने बाहेर काढावे; ते सहा बोटे जाडीचे आणि सात हात उंच असावे.

अयोमय्यः शलाकाश्च वर्माणि विविधानि च । अर्द्धहस्ते समे चैव तिर्य्यगूद्‌र्ध्वगतं तथा ।। २५१.

लोखंडाच्या काठ्या आणि विविध कवच, अर्धा हात अंतरावर, तसेच सम, आडवे आणि वरच्या स्थितीत ठेवावीत.

योजयेद्विधिना येन तथात्वङ्गदतः श्रृणु । तूणचर्मावनद्‌धाङ्गं स्थापयित्वा नवं दृढं ।। २५१.

हे नीट ऐक, मी कसे करावे ते सांगतो: नवीन, मजबूत ढाल आणि धनुष्य अंगावर बांधून ठेवावे.

करेणादाय लगुडं दक्षिणाङ्गुलकं नवं । उद्यम्य घातयेद्यस्य नाशस्तेन शिशोर्दृढं ।। २५१.

उजव्या हातात नवीन गदा घेऊन, ती वर उचलावी आणि जोरात मारावे; असे केल्याने त्या मुलाचा नाश निश्चित होतो.

उभाभ्यामथ हस्ताब्यां कुर्य्यात्तस्य निपातनं । अक्लेशेन ततः कुर्वन् बधे सिद्धिः प्रकीर्त्तिता ।। २५१.

नंतर दोन्ही हातांनी ते खाली आणावे; हे सहज केल्यास, मारण्यात यश मिळते असे सांगितले आहे.

अग्निरुवाच भ्रान्तमुद् भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतं । सम्पातं समुदीशञ्च श्येनपातमथाकुलं ।। २५२.

अग्नी म्हणाला: फिरणे, जोरात वार करणे, उडी मारणे, झेप घेणे, धावणे, झडप घालणे, वरून झडप घालणे, गरगर फिरणे आणि गोंधळ निर्माण होणे—

उद्‌धूतमवधूतञ्च सव्यं दक्षिणमेव च । अनालक्षितविस्फोटौ करालेन्द्रमहासखौ ।। २५२.

हलवणे, फेकणे, डावीकडे-उजवीकडे वळवणे, न दिसणारे स्फोट, हत्तीच्या हातासारखे जोरदार प्रहार—

विकरालनिपातौ च विभीषणभयानकौ । समग्रार्द्धतीयांशपादपादार्द्धवारिजाः ।। २५२.

भयंकर आणि भीतीदायक प्रहार, पूर्ण, अर्धा आणि तिसऱ्या भागाचे, तसेच कमळासारखे पाय ठेवणे—

प्रात्यालीढमथालीढं वराहं लुलितन्तथा । इति द्वात्रिंशतो ज्ञेयाः खड्गचर्मविधौ रणे ।। २५२.

मागे वाकणे, पुढे वाकणे, वराहासारखे, आणि वळवणे—या सर्व बत्तीस प्रकारांची तलवार-ढाल युद्धकलेत ओळख असावी.

परवृत्तमपावृत्तं गृहीतं लघुसञ्ज्ञितं । ऊद्‌र्ध्वात् क्षइप्तमधः क्षिप्तं सन्धारितविधारितं ।। २५२.

पाठ फिरवणे, पुन्हा वळवणे, पकडणे, हलके हालचाल करणे, वर फेकणे, खाली फेकणे, धरून ठेवणे आणि आवळून ठेवणे—

श्येनपातं गजपानं ग्राहग्राह्यन्तथैव च । एवमेकादशविधा ज्ञेयाः पाशविधा रणाः ।। २५२.

गरुडासारखी झडप, हत्तीचे पाणी पिणे, आणि मगर पकडणे—याप्रमाणे युद्धातील फासाच्या अकरा प्रकार ओळखावेत.

ऋज्वायतं विशालञ्च तिर्य्यग्‌भ्रामितमेव च । पञ्चकर्म विनिर्द्दिष्टं व्यस्ते पाशे महात्मभिः ।। २५२.

सरळ, रुंद, तिरके, आणि फिरवणे—फास सुटल्यावर हे पाच प्रकार महात्म्यांनी सांगितले आहेत.

छेदनं भेदनं पातो भ्रमणं शयनं तथा । विकर्त्तनं कर्त्तऩञ्च चक्रकर्मेदमेव च ।। २५२.

कापणे, फोडणे, पडणे, फिरवणे, झोपणे, तुकडे करणे, चिरणे आणि चक्रासारखी हालचाल—ही कृत्ये आहेत.

आस्फोटः क्ष्वेडनं भेदस्त्रासान्दोलितकौ तथा । शूलकर्माणि जानीहि षष्ठमाघातसञ्ज्ञितं ।। २५२.

पाय आपटणे, शिट्टी वाजवणे, फोडणे, घाबरवणे, झुलवणे—हे शूलाचे प्रकार आहेत, सहावा प्रहार म्हणून ओळखला जातो.

दृष्टिघातं भुजाघातं पार्श्वघातं द्विजोत्तम । ऋजुपक्षेषुणा पातं तोमरस्य प्रकीर्त्तितं ।। २५२.

डोळ्यांवर प्रहार, हातांवर प्रहार, बाजूवर प्रहार, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; सरळ पिसांचा बाण पडणे आणि तोमराचा प्रकार सांगितला आहे.

आहतं विप्र गोमूत्रप्रभूतङ्कमलासनं । ततोर्द्धगात्रं नमितं वामदक्षिणमेव च ।। २५२.

प्रहार, गोमूत्र, भरपूर, कमळासन, वर उचललेले शरीर, वाकलेले, डावे आणि उजवे—हे प्रकार आहेत.