अग्निपुराणम्

तेनैव सहितं मध्ये शरं सङ्‌गृह्य धारयेत् । वामहस्तेन वै कक्षां धनुस्तस्मात्समुद्धरेत् ।। २५०.

मधोमध बाण पकडून धरावा; डाव्या हाताने कवच धरून, तिथून धनुष्य उचलावे.

अविषण्णमतिर्भूत्वा गुणे पुङ्खं निवेशयेत् । सम्पीड्य सिंहकर्णेन पुङ्खेनापि समे दृढं ।। २५०.

मन स्थिर ठेवून, पिस धनुष्याच्या दोरीवर ठेवावे, सिंहकर्णीने आणि पिसाने दोन्ही घट्ट दाबावे.

वामकर्णोपविष्टञ्च फलं वामस्य धारयेत् । वर्णान् मध्यमया तत्र वामाङ्गुल्या च धारयेत् ।। २५०.

बाणाचे टोक डाव्या कानाजवळ ठेवावे, आणि रंग मध्यम व डाव्या बोटांनी धरावे.

मनो लक्ष्यगतं कृत्वा मुष्टिना च विधानवित् । दक्षिणे गात्रभागो तु कृत्वा वर्णं विमोक्षयेत् ।। २५०.

मन लक्ष्यावर केंद्रित करून, योग्य मूठ धरून, उजव्या बाजूने बाण सोडावा.

ललाटपुटसंस्थानं दण्डं लक्ष्ये निवेशयेत् । आकृष्य ताड़येत्तत्र चन्द्रकं षोड़शङ्गुलम् ।। २५०.

कपाळाच्या मध्यावर बाण ठेवावा, ओढून, मग सोडताना चंद्रासारखा खुणा सोळा बोट अंतरावर जावा.

मुक्त्वा वाणं ततः पश्चादुल्काशिक्षस्तदा तया । निगृह्णीयानुमध्यमया ततोऽङ्गुल्या पुनः पुनः ।। २५०.

बाण सोडल्यानंतर, उल्काशिक्षा पद्धतीने, मध्यम बोटाने पुन्हा पुन्हा त्याला आवरावे.

अक्षिलक्ष्यं क्षिपेत्तूणाच्चतुरस्रञ्च दक्षिणम् । चतुरस्रगतं वेध्यमभ्यसेच्चादितः स्थितः ।। २५०.

डोळ्याच्या समोरचे लक्ष्य तुण्यातून सोडावे, आणि उजव्या बाजूच्या चौकोनी लक्ष्यावरही मारावे; सुरुवातीच्या ठिकाणी उभे राहून चौकोनी लक्ष्य भेदण्याचा सराव करावा.

तस्मादनन्तरं तीक्ष्णं परवृत्तं गतञ्च यत् । निम्नमुन्नतवेधञ्च अभ्यसेत् क्षिप्रकन्ततः ।। २५०.

म्हणून त्यानंतर जे तिखट, वळलेले, दूर गेलेले, तसेच खाली, वर आणि हलणारे असे लक्ष्य असतात, ती सर्वे लवकर सराव करावीत.

वेध्यस्थानेष्वथैतेषु सत्त्वस्य पुटकाद्धनुः । हस्तावापशतैश्चित्रैस्तर्ज्जयेद्‌दुस्तरैरपि ।। २५०.

या भेदायच्या जागांवर, हाताच्या जोरावरून धनुष्य पुड्यातून काढावे आणि वेगवेगळ्या प्रकारे, कठीण असलेल्या लक्ष्यांनाही धाक दाखवावा.

तस्मिन् वेध्यगते विप्र द्वे वेध्ये दृढसंज्ञके । द्वे वेध्ये दुष्करे वेध्ये द्वे तथा चित्रदुष्करे ।। २५०.

त्या भेदलेल्या लक्ष्यावर, हे ब्राह्मण, दोन 'मजबूत' अशी लक्ष्ये, दोन कठीण आणि दोन रंगीबेरंगी व कठीण अशी लक्ष्ये असतात.

न तु निम्नञ्च तीक्ष्णञ्च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते । निम्नं दुष्करमुद्दिष्टं वेध्यमूद्‌र्ध्वगतञ्च यत् ।। २५०.

पण खाली असलेले किंवा तिखट असे लक्ष्य, 'मजबूत' या गटात सांगितले नाही; खाली असलेले कठीण मानले आहे आणि वर असलेले लक्ष्य देखील.

मस्तकायनमध्ये तु चित्रदुष्करसञ्‌ज्ञके । एवं वेध्यगणङ्‌कृत्वा दक्षिणेनेतरेण च ।। २५०.

डोक्याच्या आणि शरीराच्या मधोमध, 'रंगीबेरंगी व कठीण' असे लक्ष्य म्हणतात; अशा प्रकारे लक्ष्यांचा गट करून, उजव्या आणि दुसऱ्या हाताने सराव करावा.

आरोहेत् प्रथमं वीरो जितलक्षस्ततो नरः । एष एव विधिः प्रोक्तस्तत्र दृष्टः प्रयोक्तृभिः ।। २५०.

जो वीर प्रथम लक्ष्य साधतो, तो वर जावा, मग दुसरा पुरुष जावा; हा नियम सांगितला आहे, आणि सराव करणाऱ्यांनी तो पाहिला आहे.

अधिकं भ्रमणं तस्य तस्माद् वेध्यात् प्रकीर्त्तितम् । लक्ष्यं स योजयेत्तत्र पत्रिपत्रगतं दृढम् ।। २५०.

त्या लक्ष्यासाठी अधिक फिरवणे सांगितले आहे; तिथे बाणाच्या पिसांनी घट्टपणे लक्ष्य जोडावे.

भ्रान्तं प्रचलिचञ्चैव स्थिरं यच्च भवेदति । समन्तात्ताडयेद् भिन्द्याच्छेदयेद्व्यथयेदपि ।। २५०.

जे काही फिरते, हलते किंवा अगदी स्थिर आहे, ते सर्व बाजूंनी मारावे, फोडावे, कापावे किंवा दुखवावे.

कर्म्मयोगविधानज्ञो ज्ञात्वैवं विधिमाचरेत् । मनसा चक्षुषा दृष्ट्या योगरिक्षुर्यमं जयेत् ।। २५०.

कर्म आणि योगाचा मार्ग जाणणाऱ्याने हा नियम समजून तसेच वागावे; मन, डोळे आणि दृष्टी यांच्या सहाय्याने योगी धनुर्धारी संयम जिंकावा.

अग्निरुवाच जितहस्तो जितमतिर्ज्जितदृग्‌लक्ष्यसाधकः । नियतां सिद्धिमासाद्य ततो वाहनमारुहेत् ।। २५१.

अग्नी म्हणाले: ज्याने हात, मन आणि दृष्टीवर विजय मिळवला आहे, आणि जो लक्ष्य साधतो, तो निश्चित यश मिळवून मग वाहनावर चढावा.

दशहस्तो भवेत् पाशो वृत्तः करमुखस्तथा । गुणकार्पासमुञ्जानां भङ्गस्नाय्वर्क्कवर्म्मिणाम् ।। २५१.

पाश दहा हात लांब, गोल आणि हाताच्या टोकाशी असावा; तो कापूस, मुंज, भांग आणि मजबूत सोन्याच्या किंवा कवचाच्या दोऱ्यांनी बनवावा.

अन्येषां सुदृढानाञ्च सुकृतं परिवेष्टितम् । तया त्रिंशत्‌समं पाशं बुधः कुर्य्यात् सुवर्त्तिंतम् ।। २५१.

इतरांसाठी, जे फार मजबूत आहेत, त्यासाठी तो नीट गुंडाळलेला असावा; त्या दोऱ्याने बुद्धिमानाने पाश तीस पट लांब आणि नीट वळलेला बनवावा.

कर्त्तव्यं शिक्षकैस्तस्य स्थानं कक्षासु वै तदा । वामहस्तेन सङ्गृह्य दक्षिणेनोद्धरेत्ततः ।। २५१.

शिक्षकाने त्याचे स्थान आखाड्यात तयार करावे; डाव्या हाताने धरून, मग उजव्या हाताने उचलावे.

कुण्डलस्याकृतिं कृत्वा भ्राम्यैकं मस्तकोपरि । क्षिपेत् तूणमये तूर्णं पुरुषे चर्मवेष्टिते ।। २५१.

त्याची वेटोळी करून, डोक्यावर एकदा फिरवून, मग तो त्वरेने कातडीच्या कवचात असलेल्या पुरुषावर फेकावा.

वल्गिते च प्लुते चैव तथा प्रव्रजितेषु च । समयोगविधिं कृत्वा प्रयुञ्जीत सुशिक्षितम् ।। २५१.

उडी मारताना, उचलताना किंवा फिरताना, योग्य पद्धतीने, नीट शिकलेला तो पाश वापरावा.

विजित्वा तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत् । कट्याम्बद्‌ध्वा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बितम् ।। २५१.

नियमाप्रमाणे जिंकून, मग बांधणी करावी; कंबरेला बांधून, मग तलवार डाव्या बाजूला लटकवावी.

दृढं विगृह्य वामेन निष्कर्षेद्दक्षिणेन तु । षडङ्गुलपरीणाहं सप्तहस्तसमुच्छितं ।। २५१.

डाव्या हाताने घट्ट पकडून, उजव्या हाताने बाहेर काढावे; ते सहा बोटे जाडीचे आणि सात हात उंच असावे.

अयोमय्यः शलाकाश्च वर्माणि विविधानि च । अर्द्धहस्ते समे चैव तिर्य्यगूद्‌र्ध्वगतं तथा ।। २५१.

लोखंडाच्या काठ्या आणि विविध कवच, अर्धा हात अंतरावर, तसेच सम, आडवे आणि वरच्या स्थितीत ठेवावीत.

योजयेद्विधिना येन तथात्वङ्गदतः श्रृणु । तूणचर्मावनद्‌धाङ्गं स्थापयित्वा नवं दृढं ।। २५१.

हे नीट ऐक, मी कसे करावे ते सांगतो: नवीन, मजबूत ढाल आणि धनुष्य अंगावर बांधून ठेवावे.

करेणादाय लगुडं दक्षिणाङ्गुलकं नवं । उद्यम्य घातयेद्यस्य नाशस्तेन शिशोर्दृढं ।। २५१.

उजव्या हातात नवीन गदा घेऊन, ती वर उचलावी आणि जोरात मारावे; असे केल्याने त्या मुलाचा नाश निश्चित होतो.

उभाभ्यामथ हस्ताब्यां कुर्य्यात्तस्य निपातनं । अक्लेशेन ततः कुर्वन् बधे सिद्धिः प्रकीर्त्तिता ।। २५१.

नंतर दोन्ही हातांनी ते खाली आणावे; हे सहज केल्यास, मारण्यात यश मिळते असे सांगितले आहे.

अग्निरुवाच भ्रान्तमुद् भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतं । सम्पातं समुदीशञ्च श्येनपातमथाकुलं ।। २५२.

अग्नी म्हणाला: फिरणे, जोरात वार करणे, उडी मारणे, झेप घेणे, धावणे, झडप घालणे, वरून झडप घालणे, गरगर फिरणे आणि गोंधळ निर्माण होणे—