अग्निपुराणम्

गृहीत्वा सायकं पुङ्खात्तर्ज्जन्याङ्गुष्ठकेन तु । अनामया पुनर्गृह्य तथा मध्यमयापि च ।। २४९.

बाणाच्या पिसाच्या बाजूने अंगठा आणि तर्जनीने पकडावे, मग अनामिका आणि मध्यमाहीनेही पुन्हा त्याला धरावे.

तावदाकर्षयेद्वेगाद्यावद्वाणः सुपूरितः । एवं विधमुपक्रम्य मोक्तव्यं विधिवत् खगं ।। २४९.

बाण पूर्णपणे ओढला जाईपर्यंत जोरात धनुष्य ओढावे; अशा प्रकारे सुरुवात करून, योग्य पद्धतीने बाण सोडावा.

दृष्टिमुष्टिहतं लक्ष्यं भिन्द्याद्वाणेन सुव्रत । मुक्वा तु पश्चिमं हस्तं क्षिपेद्वेगेन पृष्ठतः ।। २४९.

हे सुजन, नजर आणि मूठ एकसारखी ठेवून, बाणाने लक्ष्य भेदावे; बाण सोडल्यानंतर मागचा हात वेगाने मागे फेकावा.

एतदुच्छेदमिच्छन्ति ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज । कर्पूरन्तदधः कार्य्यमाकृष्य तु धनुष्मता ।। २४९.

हे द्विजा, याला 'कापण्याची' पद्धत म्हणतात, ती तुला माहित असावी; धनुर्धारीने मनगटाचा खालचा भाग खाली ओढावा.

ऊद्‌र्ध्वं विमुक्तके कार्ये लक्षश्लिष्टन्तु मध्यमं । श्रेष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनःशास्त्रविशारदैः ।। २४९.

वरच्या दिशेने सोडताना, मधला भाग नेम धरावा; उत्तम आणि श्रेष्ठ कसे ते धनुर्विद्येचे जाणकार ओळखतात.

ज्येष्ठस्तु सायको ज्ञेयो भवेद्‌द्वादशमुष्टयः । एकादश तथा मध्यः कनीयान्दशमुष्टयः ।। २४९.

सर्वात मोठा बाण बारा मुठी लांबीचा असावा, मधला बाण अकरा मुठीचा, आणि लहान बाण दहा मुठी लांबीचा असावा.

चतुर्हस्तं धनुः श्रेष्ठं त्रयः साद्‌र्धन्तु मध्यमं । कनीयस्तु त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदातिनः ।। २४९.

चार हात लांबीचे धनुष्य उत्तम मानले जाते, तीन-सव्वा तीन हात लांबीचे मध्यम, आणि पायदळांसाठी तीन हात लांबीचे धनुष्य नेहमी सांगितले आहे.

अग्निरुवाच पूर्णायतं द्विजः कृत्वा ततो मांसैर्गदायूधान् । सुनिर्धौतं धनुः कृत्वा यज्ञभूमौ विधापयेत् ।। २५०.

अग्नी म्हणाले: हे द्विजा, धनुष्य पूर्णपणे ओढून, मग मांस व गदायुधांसह, धनुष्य नीट स्वच्छ करून, यज्ञभूमीवर ठेवावे.

ततो वाणं समागृह्य दंशितः सुसमाहितः । बध्नीयाद्‌दृढां कक्षाञ्च दक्षिणाम् ।। २५०.

मग बाण उचलून, मन एकाग्र ठेवून, उजव्या हाताची कवच पट्टी घट्ट बांधावी.

विलक्षअयमपि तद्वाणं तत्र चैव सुसंस्थितं । ततः समुद्धरेद्वाणं तूणाद्दक्षिणपाणिना ।। २५०.

जरी मन विचलित झाले तरी, तो बाण तिथे नीट ठेवावा; मग उजव्या हाताने तुण्यातून बाण काढावा.

तेनैव सहितं मध्ये शरं सङ्‌गृह्य धारयेत् । वामहस्तेन वै कक्षां धनुस्तस्मात्समुद्धरेत् ।। २५०.

मधोमध बाण पकडून धरावा; डाव्या हाताने कवच धरून, तिथून धनुष्य उचलावे.

अविषण्णमतिर्भूत्वा गुणे पुङ्खं निवेशयेत् । सम्पीड्य सिंहकर्णेन पुङ्खेनापि समे दृढं ।। २५०.

मन स्थिर ठेवून, पिस धनुष्याच्या दोरीवर ठेवावे, सिंहकर्णीने आणि पिसाने दोन्ही घट्ट दाबावे.

वामकर्णोपविष्टञ्च फलं वामस्य धारयेत् । वर्णान् मध्यमया तत्र वामाङ्गुल्या च धारयेत् ।। २५०.

बाणाचे टोक डाव्या कानाजवळ ठेवावे, आणि रंग मध्यम व डाव्या बोटांनी धरावे.

मनो लक्ष्यगतं कृत्वा मुष्टिना च विधानवित् । दक्षिणे गात्रभागो तु कृत्वा वर्णं विमोक्षयेत् ।। २५०.

मन लक्ष्यावर केंद्रित करून, योग्य मूठ धरून, उजव्या बाजूने बाण सोडावा.

ललाटपुटसंस्थानं दण्डं लक्ष्ये निवेशयेत् । आकृष्य ताड़येत्तत्र चन्द्रकं षोड़शङ्गुलम् ।। २५०.

कपाळाच्या मध्यावर बाण ठेवावा, ओढून, मग सोडताना चंद्रासारखा खुणा सोळा बोट अंतरावर जावा.

मुक्त्वा वाणं ततः पश्चादुल्काशिक्षस्तदा तया । निगृह्णीयानुमध्यमया ततोऽङ्गुल्या पुनः पुनः ।। २५०.

बाण सोडल्यानंतर, उल्काशिक्षा पद्धतीने, मध्यम बोटाने पुन्हा पुन्हा त्याला आवरावे.

अक्षिलक्ष्यं क्षिपेत्तूणाच्चतुरस्रञ्च दक्षिणम् । चतुरस्रगतं वेध्यमभ्यसेच्चादितः स्थितः ।। २५०.

डोळ्याच्या समोरचे लक्ष्य तुण्यातून सोडावे, आणि उजव्या बाजूच्या चौकोनी लक्ष्यावरही मारावे; सुरुवातीच्या ठिकाणी उभे राहून चौकोनी लक्ष्य भेदण्याचा सराव करावा.

तस्मादनन्तरं तीक्ष्णं परवृत्तं गतञ्च यत् । निम्नमुन्नतवेधञ्च अभ्यसेत् क्षिप्रकन्ततः ।। २५०.

म्हणून त्यानंतर जे तिखट, वळलेले, दूर गेलेले, तसेच खाली, वर आणि हलणारे असे लक्ष्य असतात, ती सर्वे लवकर सराव करावीत.

वेध्यस्थानेष्वथैतेषु सत्त्वस्य पुटकाद्धनुः । हस्तावापशतैश्चित्रैस्तर्ज्जयेद्‌दुस्तरैरपि ।। २५०.

या भेदायच्या जागांवर, हाताच्या जोरावरून धनुष्य पुड्यातून काढावे आणि वेगवेगळ्या प्रकारे, कठीण असलेल्या लक्ष्यांनाही धाक दाखवावा.

तस्मिन् वेध्यगते विप्र द्वे वेध्ये दृढसंज्ञके । द्वे वेध्ये दुष्करे वेध्ये द्वे तथा चित्रदुष्करे ।। २५०.

त्या भेदलेल्या लक्ष्यावर, हे ब्राह्मण, दोन 'मजबूत' अशी लक्ष्ये, दोन कठीण आणि दोन रंगीबेरंगी व कठीण अशी लक्ष्ये असतात.

न तु निम्नञ्च तीक्ष्णञ्च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते । निम्नं दुष्करमुद्दिष्टं वेध्यमूद्‌र्ध्वगतञ्च यत् ।। २५०.

पण खाली असलेले किंवा तिखट असे लक्ष्य, 'मजबूत' या गटात सांगितले नाही; खाली असलेले कठीण मानले आहे आणि वर असलेले लक्ष्य देखील.

मस्तकायनमध्ये तु चित्रदुष्करसञ्‌ज्ञके । एवं वेध्यगणङ्‌कृत्वा दक्षिणेनेतरेण च ।। २५०.

डोक्याच्या आणि शरीराच्या मधोमध, 'रंगीबेरंगी व कठीण' असे लक्ष्य म्हणतात; अशा प्रकारे लक्ष्यांचा गट करून, उजव्या आणि दुसऱ्या हाताने सराव करावा.

आरोहेत् प्रथमं वीरो जितलक्षस्ततो नरः । एष एव विधिः प्रोक्तस्तत्र दृष्टः प्रयोक्तृभिः ।। २५०.

जो वीर प्रथम लक्ष्य साधतो, तो वर जावा, मग दुसरा पुरुष जावा; हा नियम सांगितला आहे, आणि सराव करणाऱ्यांनी तो पाहिला आहे.

अधिकं भ्रमणं तस्य तस्माद् वेध्यात् प्रकीर्त्तितम् । लक्ष्यं स योजयेत्तत्र पत्रिपत्रगतं दृढम् ।। २५०.

त्या लक्ष्यासाठी अधिक फिरवणे सांगितले आहे; तिथे बाणाच्या पिसांनी घट्टपणे लक्ष्य जोडावे.

भ्रान्तं प्रचलिचञ्चैव स्थिरं यच्च भवेदति । समन्तात्ताडयेद् भिन्द्याच्छेदयेद्व्यथयेदपि ।। २५०.

जे काही फिरते, हलते किंवा अगदी स्थिर आहे, ते सर्व बाजूंनी मारावे, फोडावे, कापावे किंवा दुखवावे.

कर्म्मयोगविधानज्ञो ज्ञात्वैवं विधिमाचरेत् । मनसा चक्षुषा दृष्ट्या योगरिक्षुर्यमं जयेत् ।। २५०.

कर्म आणि योगाचा मार्ग जाणणाऱ्याने हा नियम समजून तसेच वागावे; मन, डोळे आणि दृष्टी यांच्या सहाय्याने योगी धनुर्धारी संयम जिंकावा.

अग्निरुवाच जितहस्तो जितमतिर्ज्जितदृग्‌लक्ष्यसाधकः । नियतां सिद्धिमासाद्य ततो वाहनमारुहेत् ।। २५१.

अग्नी म्हणाले: ज्याने हात, मन आणि दृष्टीवर विजय मिळवला आहे, आणि जो लक्ष्य साधतो, तो निश्चित यश मिळवून मग वाहनावर चढावा.

दशहस्तो भवेत् पाशो वृत्तः करमुखस्तथा । गुणकार्पासमुञ्जानां भङ्गस्नाय्वर्क्कवर्म्मिणाम् ।। २५१.

पाश दहा हात लांब, गोल आणि हाताच्या टोकाशी असावा; तो कापूस, मुंज, भांग आणि मजबूत सोन्याच्या किंवा कवचाच्या दोऱ्यांनी बनवावा.

अन्येषां सुदृढानाञ्च सुकृतं परिवेष्टितम् । तया त्रिंशत्‌समं पाशं बुधः कुर्य्यात् सुवर्त्तिंतम् ।। २५१.

इतरांसाठी, जे फार मजबूत आहेत, त्यासाठी तो नीट गुंडाळलेला असावा; त्या दोऱ्याने बुद्धिमानाने पाश तीस पट लांब आणि नीट वळलेला बनवावा.