अग्निपुराणम्

अधः कटिन्तु धनुषः फलदेशन्तु पत्रिणः । धरण्यां स्थापयित्वा त तोलयित्वा तथैव च ।। २४९.

धनुष्याचा खालचा भाग कंबरेला आणि बाणाचा टोक पुढे ठेवून, ते दोन्ही जमिनीवर ठेवावं आणि मग उचलावं.

भुजाब्यामत्र कुब्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां शुभव्रत । यस्य वाणं धनुः श्रेष्ठं पुङ्खदेशे च पत्रिणः ।। २४९.

हात आणि कोपरे वाकवून, ज्या धनुष्याचा बाण आणि पिसांचा भाग हातात नीट बसतो, तेच उत्तम धनुष्य मानलं जातं.

विन्यासो धनुषश्चैव द्वादशङ्गुलमन्तरं । ज्यया विशिष्टः कर्त्तव्यो नातिहीनो न चाधिकः ।। २४९.

धनुष्याचा अवकाश बारा बोटांचं असावं; दोरी ना खूप सैल, ना खूप घट्ट, पण योग्य प्रमाणात बांधावी.

निवेश्य कार्मुकं नाभ्यां नितम्बे शरसङ्करं । उत्क्षिपेदुत्थितं हस्तमन्त्रेणाक्षिकर्णयोः ।। २४९.

धनुष्य नाभीला आणि बाण कंबरेला टेकवून, हात वर उचलावा आणि बोटं व कानाजवळ मंत्र म्हणावा.

पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यस्तनाग्रे दक्षिणे शरः । हरणन्तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत् ।। २४९.

बाणाचं टोक उजव्या मुठीत पकडावं; मग लक्ष्य धरून, हात पटकन पुढे सरकवावा.

नाभ्यन्तरा नैव वाह्या नोद्‌र्ध्वका नाधरा तथा । न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता ।। २४९.

बाण ना खूप जवळ, ना खूप दूर, ना वर, ना खाली, ना वाकडा, ना उलटा, ना हलता, ना फार वळवलेला असावा.

समा स्थैर्य्यगुणोपेता पूर्वदण्डमिव स्थिता । छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्व्वेणानेन मुष्टिना ।। २४९.

तो बाण सरळ, स्थिर आणि काठीसारखा धरावा; मग त्याच मुठीने लक्ष्य झाकावं.

उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणविनतस्थितः । स्रस्तांशे निश्चलग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः ।। २४९.

धनुर्धारी छाती ताठ ठेवून, त्रिकोणासारखा उभा राहतो; खांदे सैल, मान स्थिर आणि डोकं मोरासारखं वाकवलेलं असावं.

ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्य्युरश्वसमम्भवेत् । अन्तरं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं चिवुकस्यांसकस्य च ।। २४९.

कपाळ, नाक, तोंड आणि खांदे घोड्यासारखे सरळ असावेत; दोरी आणि खांद्याचं अंतर तीन बोटांचं असावं.

प्रथमन्त्रयङ्गुलं ज्ञेयं द्वितीये द्व्यङ्गुलं स्मृतं । तृतीयेऽङ्गुलमुद्दिष्टमायतञ्चिवुकांसयोः ।। २४९.

पहिल्या मंत्रासाठी एक बोट एवढे अंतर धरावे, दुसऱ्यासाठी दोन बोटांचे अंतर घ्यावे, आणि तिसऱ्यासाठी एक बोट एवढे अंतर, हे हनुवटीपासून खांद्यापर्यंत मोजावे.

गृहीत्वा सायकं पुङ्खात्तर्ज्जन्याङ्गुष्ठकेन तु । अनामया पुनर्गृह्य तथा मध्यमयापि च ।। २४९.

बाणाच्या पिसाच्या बाजूने अंगठा आणि तर्जनीने पकडावे, मग अनामिका आणि मध्यमाहीनेही पुन्हा त्याला धरावे.

तावदाकर्षयेद्वेगाद्यावद्वाणः सुपूरितः । एवं विधमुपक्रम्य मोक्तव्यं विधिवत् खगं ।। २४९.

बाण पूर्णपणे ओढला जाईपर्यंत जोरात धनुष्य ओढावे; अशा प्रकारे सुरुवात करून, योग्य पद्धतीने बाण सोडावा.

दृष्टिमुष्टिहतं लक्ष्यं भिन्द्याद्वाणेन सुव्रत । मुक्वा तु पश्चिमं हस्तं क्षिपेद्वेगेन पृष्ठतः ।। २४९.

हे सुजन, नजर आणि मूठ एकसारखी ठेवून, बाणाने लक्ष्य भेदावे; बाण सोडल्यानंतर मागचा हात वेगाने मागे फेकावा.

एतदुच्छेदमिच्छन्ति ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज । कर्पूरन्तदधः कार्य्यमाकृष्य तु धनुष्मता ।। २४९.

हे द्विजा, याला 'कापण्याची' पद्धत म्हणतात, ती तुला माहित असावी; धनुर्धारीने मनगटाचा खालचा भाग खाली ओढावा.

ऊद्‌र्ध्वं विमुक्तके कार्ये लक्षश्लिष्टन्तु मध्यमं । श्रेष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनःशास्त्रविशारदैः ।। २४९.

वरच्या दिशेने सोडताना, मधला भाग नेम धरावा; उत्तम आणि श्रेष्ठ कसे ते धनुर्विद्येचे जाणकार ओळखतात.

ज्येष्ठस्तु सायको ज्ञेयो भवेद्‌द्वादशमुष्टयः । एकादश तथा मध्यः कनीयान्दशमुष्टयः ।। २४९.

सर्वात मोठा बाण बारा मुठी लांबीचा असावा, मधला बाण अकरा मुठीचा, आणि लहान बाण दहा मुठी लांबीचा असावा.

चतुर्हस्तं धनुः श्रेष्ठं त्रयः साद्‌र्धन्तु मध्यमं । कनीयस्तु त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदातिनः ।। २४९.

चार हात लांबीचे धनुष्य उत्तम मानले जाते, तीन-सव्वा तीन हात लांबीचे मध्यम, आणि पायदळांसाठी तीन हात लांबीचे धनुष्य नेहमी सांगितले आहे.

अग्निरुवाच पूर्णायतं द्विजः कृत्वा ततो मांसैर्गदायूधान् । सुनिर्धौतं धनुः कृत्वा यज्ञभूमौ विधापयेत् ।। २५०.

अग्नी म्हणाले: हे द्विजा, धनुष्य पूर्णपणे ओढून, मग मांस व गदायुधांसह, धनुष्य नीट स्वच्छ करून, यज्ञभूमीवर ठेवावे.

ततो वाणं समागृह्य दंशितः सुसमाहितः । बध्नीयाद्‌दृढां कक्षाञ्च दक्षिणाम् ।। २५०.

मग बाण उचलून, मन एकाग्र ठेवून, उजव्या हाताची कवच पट्टी घट्ट बांधावी.

विलक्षअयमपि तद्वाणं तत्र चैव सुसंस्थितं । ततः समुद्धरेद्वाणं तूणाद्दक्षिणपाणिना ।। २५०.

जरी मन विचलित झाले तरी, तो बाण तिथे नीट ठेवावा; मग उजव्या हाताने तुण्यातून बाण काढावा.

तेनैव सहितं मध्ये शरं सङ्‌गृह्य धारयेत् । वामहस्तेन वै कक्षां धनुस्तस्मात्समुद्धरेत् ।। २५०.

मधोमध बाण पकडून धरावा; डाव्या हाताने कवच धरून, तिथून धनुष्य उचलावे.

अविषण्णमतिर्भूत्वा गुणे पुङ्खं निवेशयेत् । सम्पीड्य सिंहकर्णेन पुङ्खेनापि समे दृढं ।। २५०.

मन स्थिर ठेवून, पिस धनुष्याच्या दोरीवर ठेवावे, सिंहकर्णीने आणि पिसाने दोन्ही घट्ट दाबावे.

वामकर्णोपविष्टञ्च फलं वामस्य धारयेत् । वर्णान् मध्यमया तत्र वामाङ्गुल्या च धारयेत् ।। २५०.

बाणाचे टोक डाव्या कानाजवळ ठेवावे, आणि रंग मध्यम व डाव्या बोटांनी धरावे.

मनो लक्ष्यगतं कृत्वा मुष्टिना च विधानवित् । दक्षिणे गात्रभागो तु कृत्वा वर्णं विमोक्षयेत् ।। २५०.

मन लक्ष्यावर केंद्रित करून, योग्य मूठ धरून, उजव्या बाजूने बाण सोडावा.

ललाटपुटसंस्थानं दण्डं लक्ष्ये निवेशयेत् । आकृष्य ताड़येत्तत्र चन्द्रकं षोड़शङ्गुलम् ।। २५०.

कपाळाच्या मध्यावर बाण ठेवावा, ओढून, मग सोडताना चंद्रासारखा खुणा सोळा बोट अंतरावर जावा.

मुक्त्वा वाणं ततः पश्चादुल्काशिक्षस्तदा तया । निगृह्णीयानुमध्यमया ततोऽङ्गुल्या पुनः पुनः ।। २५०.

बाण सोडल्यानंतर, उल्काशिक्षा पद्धतीने, मध्यम बोटाने पुन्हा पुन्हा त्याला आवरावे.

अक्षिलक्ष्यं क्षिपेत्तूणाच्चतुरस्रञ्च दक्षिणम् । चतुरस्रगतं वेध्यमभ्यसेच्चादितः स्थितः ।। २५०.

डोळ्याच्या समोरचे लक्ष्य तुण्यातून सोडावे, आणि उजव्या बाजूच्या चौकोनी लक्ष्यावरही मारावे; सुरुवातीच्या ठिकाणी उभे राहून चौकोनी लक्ष्य भेदण्याचा सराव करावा.

तस्मादनन्तरं तीक्ष्णं परवृत्तं गतञ्च यत् । निम्नमुन्नतवेधञ्च अभ्यसेत् क्षिप्रकन्ततः ।। २५०.

म्हणून त्यानंतर जे तिखट, वळलेले, दूर गेलेले, तसेच खाली, वर आणि हलणारे असे लक्ष्य असतात, ती सर्वे लवकर सराव करावीत.

वेध्यस्थानेष्वथैतेषु सत्त्वस्य पुटकाद्धनुः । हस्तावापशतैश्चित्रैस्तर्ज्जयेद्‌दुस्तरैरपि ।। २५०.

या भेदायच्या जागांवर, हाताच्या जोरावरून धनुष्य पुड्यातून काढावे आणि वेगवेगळ्या प्रकारे, कठीण असलेल्या लक्ष्यांनाही धाक दाखवावा.