अग्निपुराणम्

हंसपङ्‌क्त्याकृतिसमे दृश्येते यत्र जानुनी । चतुर्वितस्तिविच्छिन्ने तदे तन्मण्डलं स्मृतं ।। २४९.

जेथे गुडघे हंसाच्या पंक्तीसारखे सरळ दिसतात आणि चार विटांत अंतराने वेगळे असतात, ती 'मंडल' स्थिती म्हणून ओळखली जाते.

हलाकृतिमयं यच्च स्तब्धजानूरुदक्षिणं । वितस्त्यः पञ्च चविस्तारे तदालीढं प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

जे आसन नांगरासारखं दिसतं, उजव्या गुडघा आणि मांडी घट्ट ठेवलेली असते, आणि पाच विटांची रुंदी असते, त्याला 'आलीढ' आसन म्हणतात.

एतदेव विपर्य्यस्तं प्रत्यालीढमिति स्मृतं । तिर्य्यग्भूतो भवेद्वामो दक्षिणोऽपि भवेदृजुः ।। २४९.

हेच आसन उलट केलं, म्हणजे डावं पाय आडवं आणि उजवं पाय सरळ, तर त्याला 'प्रतिआलीढ' असं म्हणतात.

गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्त्रौ । स्थानं जातं भवेदेतद् द्वादशाङ्गुलमायतं ।। २४९.

गुडघ्याजवळ टाच आणि घोटे घट्ट ठेवून, पाचही बोटं पसरलेली असली, आणि बारा बोटांची लांबी असेल, तर हेच आसन योग्य मानलं जातं.

ऋजुजानुर्भवेद्वामो दक्षिणः सुप्रसारितः । अथवा दक्षइणञ्जानु कुब्जं भवति निश्चलं ।। २४९.

डावा गुडघा सरळ, उजवा पाय नीट पसरलेला असावा; किंवा उजवा गुडघा वाकवून तो स्थिर आणि वाकडा ठेवावा.

दण्डायतो भवेदेष चरणः सह जानुना । एवं विकटमुद्दिष्टं द्विहस्तान्तरमायतं ।। २४९.

पाय आणि गुडघा एकत्र काठीसारखे सरळ ताणावेत; असं केल्यावर 'विकट' आसन होतं, जे दोन हातांच्या अंतराएवढं लांब असतं.

जानुनी द्विगुणे स्यातामुत्तानौ चरणावुभौ । अनेन विधियोगेन सम्पुटं परिकीर्त्तितं ।। २४९.

दोन्ही पाय वर उचलून, गुडघे दुप्पट वाकवावेत; या पद्धतीने 'संपुट' आसन केलं जातं.

किञ्चिद्विवर्त्तितौ पादौ समदण्डायतौ स्थिरौ । दृष्टमेव यथान्यायं षोडशाङ्गुलमायतं ।। २४९.

पाय थोडे बाहेर वळवून, काठीसारखे सरळ आणि स्थिर ठेवावेत; योग्यप्रमाणे, हे सोळा बोटांची लांबीचं असावं.

स्वस्तिकेनात्र कुर्वीत प्रणामं प्रथमं द्विज । कार्मुकं गृह्य वामेन वामणं दक्षिणकेन तु ।। २४९.

इथे, स्वस्तिक आसनात प्रथम नमस्कार करावा, मग डाव्या हातात धनुष्य आणि उजव्या हातात बाण घ्यावा.

वैशाखे यदि वा जाते स्थितौ वाप्यथवायतौ । गुणान्तन्तु ततः कृत्वा कार्मके प्रियकार्मुकः ।। २४९.

वैशाख किंवा जात आसनात, किंवा कुठल्याही पसरलेल्या स्थितीत उभं राहून, मग धनुष्याला दोरी लावावी.

अधः कटिन्तु धनुषः फलदेशन्तु पत्रिणः । धरण्यां स्थापयित्वा त तोलयित्वा तथैव च ।। २४९.

धनुष्याचा खालचा भाग कंबरेला आणि बाणाचा टोक पुढे ठेवून, ते दोन्ही जमिनीवर ठेवावं आणि मग उचलावं.

भुजाब्यामत्र कुब्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां शुभव्रत । यस्य वाणं धनुः श्रेष्ठं पुङ्खदेशे च पत्रिणः ।। २४९.

हात आणि कोपरे वाकवून, ज्या धनुष्याचा बाण आणि पिसांचा भाग हातात नीट बसतो, तेच उत्तम धनुष्य मानलं जातं.

विन्यासो धनुषश्चैव द्वादशङ्गुलमन्तरं । ज्यया विशिष्टः कर्त्तव्यो नातिहीनो न चाधिकः ।। २४९.

धनुष्याचा अवकाश बारा बोटांचं असावं; दोरी ना खूप सैल, ना खूप घट्ट, पण योग्य प्रमाणात बांधावी.

निवेश्य कार्मुकं नाभ्यां नितम्बे शरसङ्करं । उत्क्षिपेदुत्थितं हस्तमन्त्रेणाक्षिकर्णयोः ।। २४९.

धनुष्य नाभीला आणि बाण कंबरेला टेकवून, हात वर उचलावा आणि बोटं व कानाजवळ मंत्र म्हणावा.

पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यस्तनाग्रे दक्षिणे शरः । हरणन्तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत् ।। २४९.

बाणाचं टोक उजव्या मुठीत पकडावं; मग लक्ष्य धरून, हात पटकन पुढे सरकवावा.

नाभ्यन्तरा नैव वाह्या नोद्‌र्ध्वका नाधरा तथा । न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता ।। २४९.

बाण ना खूप जवळ, ना खूप दूर, ना वर, ना खाली, ना वाकडा, ना उलटा, ना हलता, ना फार वळवलेला असावा.

समा स्थैर्य्यगुणोपेता पूर्वदण्डमिव स्थिता । छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्व्वेणानेन मुष्टिना ।। २४९.

तो बाण सरळ, स्थिर आणि काठीसारखा धरावा; मग त्याच मुठीने लक्ष्य झाकावं.

उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणविनतस्थितः । स्रस्तांशे निश्चलग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः ।। २४९.

धनुर्धारी छाती ताठ ठेवून, त्रिकोणासारखा उभा राहतो; खांदे सैल, मान स्थिर आणि डोकं मोरासारखं वाकवलेलं असावं.

ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्य्युरश्वसमम्भवेत् । अन्तरं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं चिवुकस्यांसकस्य च ।। २४९.

कपाळ, नाक, तोंड आणि खांदे घोड्यासारखे सरळ असावेत; दोरी आणि खांद्याचं अंतर तीन बोटांचं असावं.

प्रथमन्त्रयङ्गुलं ज्ञेयं द्वितीये द्व्यङ्गुलं स्मृतं । तृतीयेऽङ्गुलमुद्दिष्टमायतञ्चिवुकांसयोः ।। २४९.

पहिल्या मंत्रासाठी एक बोट एवढे अंतर धरावे, दुसऱ्यासाठी दोन बोटांचे अंतर घ्यावे, आणि तिसऱ्यासाठी एक बोट एवढे अंतर, हे हनुवटीपासून खांद्यापर्यंत मोजावे.

गृहीत्वा सायकं पुङ्खात्तर्ज्जन्याङ्गुष्ठकेन तु । अनामया पुनर्गृह्य तथा मध्यमयापि च ।। २४९.

बाणाच्या पिसाच्या बाजूने अंगठा आणि तर्जनीने पकडावे, मग अनामिका आणि मध्यमाहीनेही पुन्हा त्याला धरावे.

तावदाकर्षयेद्वेगाद्यावद्वाणः सुपूरितः । एवं विधमुपक्रम्य मोक्तव्यं विधिवत् खगं ।। २४९.

बाण पूर्णपणे ओढला जाईपर्यंत जोरात धनुष्य ओढावे; अशा प्रकारे सुरुवात करून, योग्य पद्धतीने बाण सोडावा.

दृष्टिमुष्टिहतं लक्ष्यं भिन्द्याद्वाणेन सुव्रत । मुक्वा तु पश्चिमं हस्तं क्षिपेद्वेगेन पृष्ठतः ।। २४९.

हे सुजन, नजर आणि मूठ एकसारखी ठेवून, बाणाने लक्ष्य भेदावे; बाण सोडल्यानंतर मागचा हात वेगाने मागे फेकावा.

एतदुच्छेदमिच्छन्ति ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज । कर्पूरन्तदधः कार्य्यमाकृष्य तु धनुष्मता ।। २४९.

हे द्विजा, याला 'कापण्याची' पद्धत म्हणतात, ती तुला माहित असावी; धनुर्धारीने मनगटाचा खालचा भाग खाली ओढावा.

ऊद्‌र्ध्वं विमुक्तके कार्ये लक्षश्लिष्टन्तु मध्यमं । श्रेष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनःशास्त्रविशारदैः ।। २४९.

वरच्या दिशेने सोडताना, मधला भाग नेम धरावा; उत्तम आणि श्रेष्ठ कसे ते धनुर्विद्येचे जाणकार ओळखतात.

ज्येष्ठस्तु सायको ज्ञेयो भवेद्‌द्वादशमुष्टयः । एकादश तथा मध्यः कनीयान्दशमुष्टयः ।। २४९.

सर्वात मोठा बाण बारा मुठी लांबीचा असावा, मधला बाण अकरा मुठीचा, आणि लहान बाण दहा मुठी लांबीचा असावा.

चतुर्हस्तं धनुः श्रेष्ठं त्रयः साद्‌र्धन्तु मध्यमं । कनीयस्तु त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदातिनः ।। २४९.

चार हात लांबीचे धनुष्य उत्तम मानले जाते, तीन-सव्वा तीन हात लांबीचे मध्यम, आणि पायदळांसाठी तीन हात लांबीचे धनुष्य नेहमी सांगितले आहे.

अग्निरुवाच पूर्णायतं द्विजः कृत्वा ततो मांसैर्गदायूधान् । सुनिर्धौतं धनुः कृत्वा यज्ञभूमौ विधापयेत् ।। २५०.

अग्नी म्हणाले: हे द्विजा, धनुष्य पूर्णपणे ओढून, मग मांस व गदायुधांसह, धनुष्य नीट स्वच्छ करून, यज्ञभूमीवर ठेवावे.

ततो वाणं समागृह्य दंशितः सुसमाहितः । बध्नीयाद्‌दृढां कक्षाञ्च दक्षिणाम् ।। २५०.

मग बाण उचलून, मन एकाग्र ठेवून, उजव्या हाताची कवच पट्टी घट्ट बांधावी.