अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच चतुष्पादं धनुर्वेदं वदे पञ्चविधं द्विज । रथनागाश्वपत्तीनां योधांश्चाश्रित्य कीर्त्तितं ।। २४९.

अग्नी म्हणाले: धनुर्वेद चार विभागांचा आहे, पण मी तो पाच प्रकारांनी सांगतो, म्हणजे रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ यांवर आधारलेले योद्धे.

यन्त्रमुक्तं पाणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा । अमुक्तं बाहुयुद्धञ्च पञ्चधा तत् प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

तो पाच प्रकारांचा आहे: यंत्राने सोडलेले, हाताने सोडलेले, सोडून पुन्हा धरलेले, न सोडलेले आणि हाताने लढाई.

तत्र शस्त्रास्त्रसम्पत्त्या द्विविंधं परिकीर्त्तितं । ऋजुमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते ।। २४९.

यात शस्त्र आणि अस्त्र यांच्या उपयोगाने दोन प्रकार आहेत; तसेच सरळ आणि मायाचारी या दोन प्रकारांनी पुन्हा विभागले जातात.

क्षेपणी चापयन्त्राद्यैर्यन्त्रमुक्तं प्रकीर्त्तितं । शिलातोमरयन्त्राद्यं पाणिमुक्तं प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

धनुष्यासारख्या यंत्रांनी फेकलेले ते 'यंत्राने सोडलेले' म्हणतात; दगड, तोमर यांसारखी शस्त्रे हाताने फेकली तर ती 'हाताने सोडलेली' म्हणतात.

मुक्तसन्धारितं ज्ञेयं प्रासाद्यमपि यद्भवेत् । खड्‌गादिकममुक्तञ्च नियुद्धं विगतायुधं ।। २४९.

सोडून पुन्हा धरलेली म्हणजे भाले वगैरे; तलवार वगैरे न सोडलेली शस्त्रे कुस्ती किंवा शस्त्राशिवाय लढण्यासाठी असतात.

कुर्य्याद्योग्यानि प्रात्राणि योद्‌धुमिच्छुर्ज्जितश्रमः । धनुःश्रेष्ठानि युद्धानि प्रासमध्यानि तानि च ।। २४९.

जो लढू इच्छितो आणि थकवा जिंकतो, त्याने योग्य सराव करावा; धनुष्याने लढाई सर्वोत्तम, भाल्याने मध्यम समजली जाते.

तानि खड्‌गजघन्यानि बाहुप्रत्यवराणि च । धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ।। २४९.

तलवारीची लढाई नीच समजली जाते, आणि हाताने लढाई त्याहूनही कमी; धनुर्वेद शिकवणारा गुरु ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय असावा.

युद्धाधिकारः शूद्रस्य स्वयं व्यापादि शिक्षया । देशस्थैः शङ्गरै राज्ञः कार्य्या युद्धे सहायता ।। २४९.

शूद्राने लढाई फक्त स्वतःच्या रक्षणासाठी किंवा राजाच्या आज्ञेनेच करावी; युद्धात राजाला स्थानिक योद्ध्यांनी मदत करावी.

अह्गुष्ठगुल्फपाण्यङ्‌घ्र्यः श्लिष्टः स्युः सहिता यदि । दृष्टं समपदं स्थानमेतल्लक्षणतस्तथा ।। २४९.

जेव्हा अंगठे, घोटे, हात आणि पाय एकत्र जुळतात, तेव्हा त्या स्थितीला 'समपाद' म्हणतात आणि ती अशीच ओळखली जाते.

वाह्याङ्गुलिस्थितौ पादौ स्तब्धजानुबलावुभौ । त्रिवतस्त्यन्तरास्थानमेतद्वैशाखमुच्यते ।। २४९.

जेव्हा पायांचे बाहेरचे बोटे एकत्र असतात, दोन्ही गुडघे ताठ आणि मजबूत असतात, आणि तीन विटांत अंतर असते, तेव्हा ती 'वैशाख' स्थिती म्हणतात.

हंसपङ्‌क्त्याकृतिसमे दृश्येते यत्र जानुनी । चतुर्वितस्तिविच्छिन्ने तदे तन्मण्डलं स्मृतं ।। २४९.

जेथे गुडघे हंसाच्या पंक्तीसारखे सरळ दिसतात आणि चार विटांत अंतराने वेगळे असतात, ती 'मंडल' स्थिती म्हणून ओळखली जाते.

हलाकृतिमयं यच्च स्तब्धजानूरुदक्षिणं । वितस्त्यः पञ्च चविस्तारे तदालीढं प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

जे आसन नांगरासारखं दिसतं, उजव्या गुडघा आणि मांडी घट्ट ठेवलेली असते, आणि पाच विटांची रुंदी असते, त्याला 'आलीढ' आसन म्हणतात.

एतदेव विपर्य्यस्तं प्रत्यालीढमिति स्मृतं । तिर्य्यग्भूतो भवेद्वामो दक्षिणोऽपि भवेदृजुः ।। २४९.

हेच आसन उलट केलं, म्हणजे डावं पाय आडवं आणि उजवं पाय सरळ, तर त्याला 'प्रतिआलीढ' असं म्हणतात.

गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्त्रौ । स्थानं जातं भवेदेतद् द्वादशाङ्गुलमायतं ।। २४९.

गुडघ्याजवळ टाच आणि घोटे घट्ट ठेवून, पाचही बोटं पसरलेली असली, आणि बारा बोटांची लांबी असेल, तर हेच आसन योग्य मानलं जातं.

ऋजुजानुर्भवेद्वामो दक्षिणः सुप्रसारितः । अथवा दक्षइणञ्जानु कुब्जं भवति निश्चलं ।। २४९.

डावा गुडघा सरळ, उजवा पाय नीट पसरलेला असावा; किंवा उजवा गुडघा वाकवून तो स्थिर आणि वाकडा ठेवावा.

दण्डायतो भवेदेष चरणः सह जानुना । एवं विकटमुद्दिष्टं द्विहस्तान्तरमायतं ।। २४९.

पाय आणि गुडघा एकत्र काठीसारखे सरळ ताणावेत; असं केल्यावर 'विकट' आसन होतं, जे दोन हातांच्या अंतराएवढं लांब असतं.

जानुनी द्विगुणे स्यातामुत्तानौ चरणावुभौ । अनेन विधियोगेन सम्पुटं परिकीर्त्तितं ।। २४९.

दोन्ही पाय वर उचलून, गुडघे दुप्पट वाकवावेत; या पद्धतीने 'संपुट' आसन केलं जातं.

किञ्चिद्विवर्त्तितौ पादौ समदण्डायतौ स्थिरौ । दृष्टमेव यथान्यायं षोडशाङ्गुलमायतं ।। २४९.

पाय थोडे बाहेर वळवून, काठीसारखे सरळ आणि स्थिर ठेवावेत; योग्यप्रमाणे, हे सोळा बोटांची लांबीचं असावं.

स्वस्तिकेनात्र कुर्वीत प्रणामं प्रथमं द्विज । कार्मुकं गृह्य वामेन वामणं दक्षिणकेन तु ।। २४९.

इथे, स्वस्तिक आसनात प्रथम नमस्कार करावा, मग डाव्या हातात धनुष्य आणि उजव्या हातात बाण घ्यावा.

वैशाखे यदि वा जाते स्थितौ वाप्यथवायतौ । गुणान्तन्तु ततः कृत्वा कार्मके प्रियकार्मुकः ।। २४९.

वैशाख किंवा जात आसनात, किंवा कुठल्याही पसरलेल्या स्थितीत उभं राहून, मग धनुष्याला दोरी लावावी.

अधः कटिन्तु धनुषः फलदेशन्तु पत्रिणः । धरण्यां स्थापयित्वा त तोलयित्वा तथैव च ।। २४९.

धनुष्याचा खालचा भाग कंबरेला आणि बाणाचा टोक पुढे ठेवून, ते दोन्ही जमिनीवर ठेवावं आणि मग उचलावं.

भुजाब्यामत्र कुब्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां शुभव्रत । यस्य वाणं धनुः श्रेष्ठं पुङ्खदेशे च पत्रिणः ।। २४९.

हात आणि कोपरे वाकवून, ज्या धनुष्याचा बाण आणि पिसांचा भाग हातात नीट बसतो, तेच उत्तम धनुष्य मानलं जातं.

विन्यासो धनुषश्चैव द्वादशङ्गुलमन्तरं । ज्यया विशिष्टः कर्त्तव्यो नातिहीनो न चाधिकः ।। २४९.

धनुष्याचा अवकाश बारा बोटांचं असावं; दोरी ना खूप सैल, ना खूप घट्ट, पण योग्य प्रमाणात बांधावी.

निवेश्य कार्मुकं नाभ्यां नितम्बे शरसङ्करं । उत्क्षिपेदुत्थितं हस्तमन्त्रेणाक्षिकर्णयोः ।। २४९.

धनुष्य नाभीला आणि बाण कंबरेला टेकवून, हात वर उचलावा आणि बोटं व कानाजवळ मंत्र म्हणावा.

पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यस्तनाग्रे दक्षिणे शरः । हरणन्तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत् ।। २४९.

बाणाचं टोक उजव्या मुठीत पकडावं; मग लक्ष्य धरून, हात पटकन पुढे सरकवावा.

नाभ्यन्तरा नैव वाह्या नोद्‌र्ध्वका नाधरा तथा । न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता ।। २४९.

बाण ना खूप जवळ, ना खूप दूर, ना वर, ना खाली, ना वाकडा, ना उलटा, ना हलता, ना फार वळवलेला असावा.

समा स्थैर्य्यगुणोपेता पूर्वदण्डमिव स्थिता । छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्व्वेणानेन मुष्टिना ।। २४९.

तो बाण सरळ, स्थिर आणि काठीसारखा धरावा; मग त्याच मुठीने लक्ष्य झाकावं.

उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणविनतस्थितः । स्रस्तांशे निश्चलग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः ।। २४९.

धनुर्धारी छाती ताठ ठेवून, त्रिकोणासारखा उभा राहतो; खांदे सैल, मान स्थिर आणि डोकं मोरासारखं वाकवलेलं असावं.

ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्य्युरश्वसमम्भवेत् । अन्तरं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं चिवुकस्यांसकस्य च ।। २४९.

कपाळ, नाक, तोंड आणि खांदे घोड्यासारखे सरळ असावेत; दोरी आणि खांद्याचं अंतर तीन बोटांचं असावं.