अग्निपुराणम्

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम । सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर्वृते ।। २४७.

शुभतेत, कश्यप वंशासह मला चांगली बुद्धी दे; सर्व बियांनी युक्त, सर्व रत्न आणि औषधींनी वेढलेली.

रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह। प्रजापतिसुते देवि चतुरस्त्रे महीमये ।। २४७.

सुंदर नंदनात, नंदात, वसिष्ठात, येथे आनंद नांदो; प्रजापतीच्या कन्ये, चौकोनी, मातीने भरलेल्या जागेत.

सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां । पूजिते परमाचार्य्यैर्गन्धमाल्यैरलङ्‌कृते ।। २४७.

सौभाग्यवती, सदाचारिणी, शुभे, कश्यपी घरात रमू दे; श्रेष्ठ आचार्यांनी पूजलेली, सुगंध आणि फुलांनी सजलेली.

भवभूतिकरे देवि गृहे काश्यापि रम्यतां । अव्यह्ग्ये चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते ।। २४७.

देवी, घरात सुख-समृद्धी दे, कश्यपी रमू दे; अडथळे नसलेल्या, अखंड, पूर्ण घरात, आंगिरस ऋषीच्या पुत्राच्या.

इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठाङ्गारयाम्यहं । देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे ।। २४७.

विटेवर मी इच्छित वस्तू अर्पण करतो; मी पाया घालतो; देशाच्या, नगराच्या, घराच्या मालकाच्या आणि त्याच्या संपत्तीच्या ठिकाणी.

मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव । गृहव्रवेशेऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत् ।। २४७.

माणसे, धन, हत्ती, घोडे आणि जनावरांची वाढ करणारी हो; तसेच, घरात प्रवेश करताना, दगडांची स्थापना करावी.

उत्तरेण शुभः प्लक्षो वचः प्राक् स्याद् गृहादितः । उदुम्वरश्च याम्येन पश्चिमेऽश्वत्थ उत्तमः ।। २४७.

उत्तरेला शुभ प्लक्षवृक्ष आहे; घरापासून पूर्वेला वाणी आहे; दक्षिणेला उडुंबर, आणि पश्चिमेला उत्तम अश्वत्थ आहे.

वामभागे तथोद्यानं कुर्य्याद्वासं गृहे शुभं । सायं प्रातस्तु धर्माप्तौ शीतकाले दिनान्तरे ।। २४७.

डाव्या बाजूला बाग किंवा घरात शुभ वास्तू करावी; संध्याकाळी आणि सकाळी, धर्मप्राप्तीसाठी, थंड ऋतूत, दिवसाच्या शेवटी.

वर्षारात्रे भुवः शोषे सेक्तव्या रोपितद्रुमाः । विड़ङ्गघृतसंयुक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा ।। २४७.

पावसाळ्यात रात्री, जमिन कोरडी असताना, लावलेल्या झाडांना पाणी घालावे; विरंग आणि तुप मिसळून, थंड पाण्याने झाडे पाणी द्यावे.

फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः । घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा ।। २४७.

फळ नसताना, कुलथी, माष, मुग, तीळ आणि ज्वारी यांचा वापर करावा; नेहमी तुप आणि थंड दूध घालावे, फळफुलांसाठी.

मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः । आविकाजशकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च ।। २४७.

मासळीच्या पाण्याने झाडांना पाणी दिल्यास वाढ होते; मेंढीच्या शेणाचे पूड, ज्वारीचे पूड आणि तीळही वापरावे.

गोमांसमुदकञ्चेति सप्तरात्रं निधापयेत् । उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदं ।। २४७.

गाईचे मांस आणि पाणी सात रात्री ठेवावे; सर्व झाडांना शिंपडल्याने फळफुलांची वाढ होते.

मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते । प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनं ।। २४७.

थंड मासळीच्या पाण्याने आंब्यांना पाणी घालावे; तसेच अशोक वृक्षांना, कामिनीच्या मुळांना हलके मारणे उत्तम मानले जाते.

खर्जूरनारिकेलादेर्लवणाद्भिर्विवर्द्धनं । विडङ्गमत्स्यमांसाद्भिः सर्वेषां दोहदं शुभं ।। २४७.

खर्जूर, नारळ यांसारख्या पदार्थांसोबत मीठ घेतल्याने शरीराची वाढ होते. विदंग, मासे आणि मांस यांमुळे सर्व इच्छा शुभरित्या पूर्ण होतात.

अग्निरुवाच पुष्पैस्तु पूजनाद्विष्णुः सर्वकार्य्येषु सिद्धिदः । मालती मल्लिका यूथी पाटला करवीरकं ।। २४८.

अग्नी म्हणाले: फुलांनी पूजा केल्यास विष्णू सर्व कार्यात यश देतो. माळती, मल्लिका, युथी, पाटला आणि करवीर ही फुले पूजेसाठी वापरतात.

पावन्तिरतिमुक्तश्च१ कर्णिकारः कुरण्टकः । कुब्जकस्तगरो नीपो वाणो वर्वपमल्लिका ।। २४८.

पावनी, अतिमुक्त, कर्णिकार, कुरंटक, कुब्जक, तगर, नीप, वाण आणि वर्वप-मल्लिका ही फुलेही योग्य आहेत.

अशोकस्तिलकः कुन्दः पूजायै स्यात्तमालजं । विल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं भृङ्गरजस्य तु ।। २४८.

अशोक, तिलक आणि कुंद ही फुले, तसेच तमाळपत्र, बेलपत्र, शमीपत्र आणि भृंगराजाची पाने पूजेसाठी योग्य आहेत.

तुलसीकालतुलसीपत्रं वासकमर्च्चने । केतकीपत्रपुष्पं च पद्मं रक्तोत्पलादिकं ।। २४८.

तुळस, काळतुळशीची पाने, वासक पूजेसाठी, केतकीची पाने व फुले, कमळ, लाल उत्पल व अशी इतर फुलेही वापरतात.

नार्क्कन्नोन्मत्तकङ्गाञ्ची पूजने गिरिमल्लिका । कौटजं शाल्मलीपुष्पं कण्टकारीभवन्नहि ।। २४८.

नार्क, उन्मत्तक, कंगांची आणि गिरिमल्लिका ही फुले पूजेसाठी वापरतात; कौटज आणि शालमली फुले तसेच काटेरी फुले पूजेसाठी योग्य नाहीत.

घृतप्रस्थेन विष्णोश्च स्नानङ्गो कोटिसत्‌फलं । आढकेन तु राजा स्यात् घृतक्षीरैर्द्दिवं व्रजेत् ।। २४८.

विष्णूला एक प्रस्थ तुपाने स्नान घातल्यास कोटी फळ मिळते; एक आढका तूप व दूध वापरल्यास राजा प्रमाणे स्वर्गप्राप्ती होते.

अग्निरुवाच चतुष्पादं धनुर्वेदं वदे पञ्चविधं द्विज । रथनागाश्वपत्तीनां योधांश्चाश्रित्य कीर्त्तितं ।। २४९.

अग्नी म्हणाले: धनुर्वेद चार विभागांचा आहे, पण मी तो पाच प्रकारांनी सांगतो, म्हणजे रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ यांवर आधारलेले योद्धे.

यन्त्रमुक्तं पाणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा । अमुक्तं बाहुयुद्धञ्च पञ्चधा तत् प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

तो पाच प्रकारांचा आहे: यंत्राने सोडलेले, हाताने सोडलेले, सोडून पुन्हा धरलेले, न सोडलेले आणि हाताने लढाई.

तत्र शस्त्रास्त्रसम्पत्त्या द्विविंधं परिकीर्त्तितं । ऋजुमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते ।। २४९.

यात शस्त्र आणि अस्त्र यांच्या उपयोगाने दोन प्रकार आहेत; तसेच सरळ आणि मायाचारी या दोन प्रकारांनी पुन्हा विभागले जातात.

क्षेपणी चापयन्त्राद्यैर्यन्त्रमुक्तं प्रकीर्त्तितं । शिलातोमरयन्त्राद्यं पाणिमुक्तं प्रकीर्त्तितं ।। २४९.

धनुष्यासारख्या यंत्रांनी फेकलेले ते 'यंत्राने सोडलेले' म्हणतात; दगड, तोमर यांसारखी शस्त्रे हाताने फेकली तर ती 'हाताने सोडलेली' म्हणतात.

मुक्तसन्धारितं ज्ञेयं प्रासाद्यमपि यद्भवेत् । खड्‌गादिकममुक्तञ्च नियुद्धं विगतायुधं ।। २४९.

सोडून पुन्हा धरलेली म्हणजे भाले वगैरे; तलवार वगैरे न सोडलेली शस्त्रे कुस्ती किंवा शस्त्राशिवाय लढण्यासाठी असतात.

कुर्य्याद्योग्यानि प्रात्राणि योद्‌धुमिच्छुर्ज्जितश्रमः । धनुःश्रेष्ठानि युद्धानि प्रासमध्यानि तानि च ।। २४९.

जो लढू इच्छितो आणि थकवा जिंकतो, त्याने योग्य सराव करावा; धनुष्याने लढाई सर्वोत्तम, भाल्याने मध्यम समजली जाते.

तानि खड्‌गजघन्यानि बाहुप्रत्यवराणि च । धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ।। २४९.

तलवारीची लढाई नीच समजली जाते, आणि हाताने लढाई त्याहूनही कमी; धनुर्वेद शिकवणारा गुरु ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय असावा.

युद्धाधिकारः शूद्रस्य स्वयं व्यापादि शिक्षया । देशस्थैः शङ्गरै राज्ञः कार्य्या युद्धे सहायता ।। २४९.

शूद्राने लढाई फक्त स्वतःच्या रक्षणासाठी किंवा राजाच्या आज्ञेनेच करावी; युद्धात राजाला स्थानिक योद्ध्यांनी मदत करावी.

अह्गुष्ठगुल्फपाण्यङ्‌घ्र्यः श्लिष्टः स्युः सहिता यदि । दृष्टं समपदं स्थानमेतल्लक्षणतस्तथा ।। २४९.

जेव्हा अंगठे, घोटे, हात आणि पाय एकत्र जुळतात, तेव्हा त्या स्थितीला 'समपाद' म्हणतात आणि ती अशीच ओळखली जाते.