अग्निपुराणम्

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं । मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके ।। २४५.

तलवारीत आपले प्रतिबिंब पाहू नये, अपवित्र अवस्थेत तिच्या पात्यावर हात लावू नये. रात्री तिची किंमत किंवा जात सांगू नये, किंवा ती डोक्यावर ठेवू नये.

अग्निरुवाच रत्नानां लक्षणां वक्ष्ये रत्नं धार्य्यमिदं नपैः । वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं ।। २४६.

अग्नी म्हणाले: मी रत्नांची लक्षणे सांगतो. ही रत्ने पुरुषांनी धारण करावीत: वज्र, पाचू, माणिक, नीलम आणि मोती.

इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्य्यं गन्धशस्यकं । चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा ।। २४६.

इंद्रनील, महानील, वैडूर्य, पुष्पराग, चंद्रकांत, सूर्यकांत, स्फटिक आणि पुलक ही रत्ने देखील आहेत.

कर्केतनं पूष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज । स्फटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं ।। २४६.

कर्केतन, पुष्पराग आणि ज्योतिरस, हे द्विजा, तसेच स्फटिक, राजपट आणि शुभ राजमय रत्ने.

सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्र्ह्ममयं तथा । गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज ।। २४६.

सौगंधिक, गंज, शंख आणि ब्रह्ममय, गोमेद, रुधिराक्ष आणि भल्लातक, हेही द्विजा.

धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च । पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम ।। २४६.

धूळ, पाचू, तुत्थ, तीळ, पीलू, प्रवाळ आणि गिरिवज्र, हेही द्विजश्रेष्ठा.

भूजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं । टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं ।। २४६.

भुजंगममणी, तसेच शुभ वज्रमणी, टिट्टिभ, पिंड, भ्रमर आणि उत्पल ही रत्ने देखील आहेत.

सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके । अन्तःप्रभावं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च ।। २४६.

सोने जडलेल्या रत्नांना, जसे की श्री आणि जय, आतून तेज, निर्मळपणा आणि सुंदर आकार असतो.

सुधार्या नैव धार्य्यास्तु निष्प्रभा मलिनास्तथा । खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधारणम् ।। २४६.

जे रत्न मळकट, तेज नसलेली, तुटलेली किंवा खड्यांनी भरलेली असतात, ती घालू नयेत; जे वज्रात बसवता येतात, तीच उत्तम समजावीत.

अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् । षट्कोणं शक्रचापाबं लघु चार्कनिभं शुभम् ।। २४६.

खरे वज्र तेच, जे पाण्यातून सहज जाते, न तुटणारे, पूर्णपणे निर्मळ, सहा कोपऱ्यांचे, इंद्रधनुष्यसारखे, हलके, सूर्यासारखे तेजस्वी आणि शुभ असते.

शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस्तथा । स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर्मरकतश्च विन्दुभिः ।। २४६.

ते वज्र पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे शुभ्र, गुळगुळीत, तेजस्वी, निर्मळ आणि त्यावर सोन्याच्या कणांसारख्या सूक्ष्म पाचूच्या ठिपक्यांनी सुशोभित असते.

स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तोऽतिनिर्म्मलाः । जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः ।। २४६.

स्फटिकातून उत्पन्न झालेले पद्मराग रंगीबेरंगी आणि अत्यंत निर्मळ असतात; जातवंग हे कुरुविंद या दगडातून येथे निर्माण होतात.

सौगन्धिकोत्थाः काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः । विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङखोद्भवा मुने ।। २४६.

सुगंधी वस्तूंमधून उत्पन्न झालेल्या माणिकांना किंचित तांबूस रंग असतो; शिंपल्यातून आलेल्या मोत्यांमध्ये जे निर्मळ असतात, ते श्रेष्ठ मानले जातात, आणि शंखातून आलेले त्याहूनही उत्तम असतात, हे ऋषी.

नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः । वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं नागजं वरं ।। २४६.

हत्तीच्या दातातून उत्पन्न झालेले मोती उत्कृष्ट असतात, तसेच कुंभ, वराह आणि मासा यांच्यातून आलेलेही; बांबू आणि नाग यांच्यातून आलेले मोती श्रेष्ठ, आणि नागातून आलेला मोती सर्वात उत्तम मानला जातो.

thumb|500px|वास्तुपुरुष (८१पद) thumb|500px|वास्तुपुरुषः. अग्निरुवाच वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह । श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम् ।। २४७.

अग्नी म्हणाले: आता मी वास्तुपुरुषाची चिन्हे आणि ब्राह्मणांसह इतरांसाठी विविध प्रकार सांगतो: पांढरी, लाल, पिवळी आणि काळी, या क्रमाने.

घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश्च च भूः । मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात् ।। २४७.

ज्या भूमीत तुप, रक्त, अन्न आणि मद्य यांचा सुगंध भरपूर असतो, आणि जी गोड, तुरट किंवा आंबट चवीची असते, ती भूमी योग्य मानली जाते.

कुशैः शरैस्तथाकाशैर्दूर्वाभिर्या च संश्रिता । प्रार्च्य विप्रांश्च निःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत् ।। २४७.

ज्या भूमीवर कुशा, गवत, आकाश किंवा दुर्वा आहे, ती निवडावी; ब्राह्मणांची पूजा करून, आधी खणलेली ती जागा तयार करावी.

चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः । प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्य्यमा ।। २४७.

चौसष्ट पदांची रचना करून, मध्यभागी ब्रह्मा चार विभागांत ठेवावा; पूर्वेला घरमालक आणि आर्यमा यांची नेमणूक करावी.

दक्षिणेन विवस्वांश्च मित्रः पश्चिमतस्तथा । उदङ्महीधरश्चैव आपवत्सौ च वह्विगे ।। २४७.

दक्षिणेला विवस्वान, पश्चिमेला मित्र, उत्तरेला महीधर, आणि कोपऱ्यांमध्ये आपवत आणि वह्विगा यांची स्थापना करावी.

सावित्रश्चैव सविता जयेन्द्रौ नैर्ऋतेऽम्बुधौ । रुद्रव्याधी च वायव्ये पूर्व्वादौ कोणगाद्वहिः ।। २४७.

दक्षिण-पश्चिमेला सावित्र आणि सविता, उत्तर-पश्चिमेला जयेंद्र, रुद्र आणि व्याधी, आणि पूर्व प्रवेशद्वारी कोणगा आणि वहि यांची स्थापना करावी.

महेन्द्रश्च रविः सत्यो भृशः पूर्व्वेऽथ दक्षिणे। गृहक्षतोऽर्यमधृती गन्धर्वाश्चाथ वारुणे ।। २४७.

पूर्व आणि दक्षिण दिशेला महेंद्र, रवि, सत्य आणि भृश; पश्चिमेला गृहक्षत, आर्यमा, धृती, गंधर्व आणि वरुण यांची नेमणूक करावी.

पुष्पदन्तोऽसुराश्चैव वरुणो यक्ष एव च । सौमेये भल्लाटसोमौ च अदितिर्धनदस्तथा ।। २४७.

पुष्पदंत, असुर, वरुण आणि यक्ष यांची स्थापना करावी; ईशान्येला भल्लाट, सोम, अदिती आणि धनद हे असतात.

नागः करग्रहश्चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः । आदायन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ ।। २४७.

ईशान्येला नाग आणि करग्रह असतात; या आठ दिशा आठ आठ देवांनी व्यापलेल्या आहेत, आणि त्या दिशांमध्ये दोन देव घराचे स्वामी मानले जातात.

. पर्ज्यन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश्च करग्रहः । महेन्द्ररविसत्याश्च भृशोऽथ गगन्न्तथा ।। २४७.

पहिला देव पर्जन्य, दुसरा करग्रह; महेंद्र, रवि, सत्य, भृश आणि गगन हेही तेथे आहेत.

रोगो मुख्यश्च वायव्ये दक्षिणे पुष्पवित्तदौ । गृहक्षतो यसभृशौ गन्धर्वो नागपैतृकः ।। २४७.

वायव्येला रोग हा मुख्य देव, दक्षिणेला पुष्प आणि वित्तद; गृहक्षत, यश, भृश, गंधर्व, नाग आणि पैतृक हेही तेथे आहेत.

आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ पुष्पदन्तोऽसुरो जलं । यक्ष्मा रोगश्च शोषश्च उत्तरे नागराजकः । २४७.

ईशान्येला दौवारिक, सुग्रीव, पुष्पदंत हा असुर, पाणी, यक्ष्मा, रोग आणि कोरडेपणा आहेत; उत्तरेला नागराजक आहे.

मुख्यो भल्लाटशशिनौ अदितिश्च कुवेरकः । नागो हुताशः श्रेष्ठो वै शक्रसूर्य्यौ च पूर्वतः ।। २४७.

मुख्य म्हणजे भल्लाट, शशिन, अदिती आणि कुबेर; नाग आणि होताशा हे श्रेष्ठ आहेत, तर शक्र आणि सूर्य पूर्वेला आहेत.

दक्षे गृहक्षतः पुष्प आप्ये सुग्रीव उत्तमः । पुष्पदन्तो ह्युदग्द्वारि भल्लाटः पुष्पदन्तकः ।। २४७.

दक्षिणेला गृहक्षत आणि पुष्प आहेत; ईशान्येला सुग्रीव श्रेष्ठ आहे; उत्तरेकडील दरवाज्यावर पुष्पदंत आहे, भल्लाट म्हणजे पुष्पदंतक.

शिलेष्टकादिविन्यासं मन्त्रैः प्रार्च्य सुरांश्चरेत् । नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह ।। २४७.

दगड आणि विटांचे मांडणी मंत्रांनी पूजून, देवांसाठी विधी करावेत; नंद, नंदय, आणि वसिष्ठ यांच्यात, वसु आणि संततीसह एकत्र.