अग्निपुराणम्

तं जग्राह शनैर्देवो विकोषः सोऽभ्यपद्यत। खड्‌गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततोऽभूच्छतबाहुकः ।। २४५.

हरिने ती तलवार हळूहळू हातात घेतली. ती बाहेर काढताच निळ्या रंगाची, रत्नांनी मढवलेली मूठ असलेली तलवार प्रकट झाली. त्याच वेळी शतबाहु प्रकट झाला.

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे । विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले ।। २४५.

त्या दैत्याने युद्धात गदाने देवांना पळवून लावले, पण विष्णूने तलवारीने त्या दैत्याचे अंगाचे तुकडे पृथ्वीवर कापून टाकले.

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि । लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं ।। २४५.

नंदक तलवारीच्या स्पर्शाने ती सर्व अंगाची तुकडे खाली पडली आणि लोखंड झाली. हरिने तो दैत्य मारून त्याला वर दिला.

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि । हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं ।। २४५.

हरिने त्याला पवित्र आणि शुभ शरीर दिले, जेणेकरून तो पृथ्वीवर आयुध बनू शकेल. हरिच्या कृपेने ब्रह्मादेखील कोणतीही अडचण न येता प्रभू हरिची पूजा करू शकला.

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्येऽथो शड्‌गलक्षणं । खटीखट्टरजाता ये दर्शनीयास्तु ते स्मृताः ।। २४५.

त्याने यज्ञाने त्याची पूजा केली. आता मी सहा प्रकारची लक्षणे सांगतो. जे तलवार हातोडा आणि निहाईपासून बनतात आणि दिसायला सुंदर असतात, ते शुभ मानले जातात.

कायच्छिदस्त्वार्षिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्बवाः । तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजः ।। २४५.

जी तलवारी शरीर कापतात, त्या 'आर्षिक' म्हणून ओळखल्या जातात, त्या मजबूत असतात आणि सूपारक प्रदेशातून येतात. वंग देशातील तलवारी तीक्ष्ण आणि कापण्यास सक्षम असतात, आणि अंग प्रदेशातील तलवारीही तीक्ष्ण असतात.

शातार्द्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खड्गं प्रकीर्त्तितं । तदर्द्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत् ।। २४५.

ज्या तलवारीची रुंदी दीड बोट आहे, ती श्रेष्ठ मानली जाते. त्याच्या निम्मी रुंदी असलेली मध्यम समजावी, आणि त्यापेक्षा कमी असलेली वापरू नये.

दीर्घं सुमधुरं शब्दं यस्य खड्‌गस्य सत्तम । किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते ।। २४५.

ज्या तलवारी लांब आणि अत्यंत मधुर आवाज करतात, ज्या घंटांच्या आवाजासारख्या वाटतात, अशा तलवारी धारण करणे उत्तम मानले जाते.

ख़़ड़गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश्च शस्यते । करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्‌प्रभः ।। २४५.

ज्या तलवारीच्या टोकाचे रूप कमळाच्या पाकळीप्रमाणे किंवा वर्तुळासारखे असते, त्या प्रशंसनीय आहेत. करवीराच्या पानासारखे टोक, तुपाचा सुगंध आणि आकाशासारखी कांती असलेली तलवारही उत्तम समजली जाते.

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खड्‌गेषु लिङ्गवत् । काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः ।। २४५.

ज्या तलवारींवर बोटाएवढ्या आणि सम प्रमाणात खुणा असतात, त्या शुभ मानल्या जातात. जे वेडेवाकडे, कोकिळा किंवा घुबडाच्या रंगासारखे दिसतात, त्या अशुभ असतात.

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं । मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके ।। २४५.

तलवारीत आपले प्रतिबिंब पाहू नये, अपवित्र अवस्थेत तिच्या पात्यावर हात लावू नये. रात्री तिची किंमत किंवा जात सांगू नये, किंवा ती डोक्यावर ठेवू नये.

अग्निरुवाच रत्नानां लक्षणां वक्ष्ये रत्नं धार्य्यमिदं नपैः । वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं ।। २४६.

अग्नी म्हणाले: मी रत्नांची लक्षणे सांगतो. ही रत्ने पुरुषांनी धारण करावीत: वज्र, पाचू, माणिक, नीलम आणि मोती.

इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्य्यं गन्धशस्यकं । चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा ।। २४६.

इंद्रनील, महानील, वैडूर्य, पुष्पराग, चंद्रकांत, सूर्यकांत, स्फटिक आणि पुलक ही रत्ने देखील आहेत.

कर्केतनं पूष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज । स्फटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं ।। २४६.

कर्केतन, पुष्पराग आणि ज्योतिरस, हे द्विजा, तसेच स्फटिक, राजपट आणि शुभ राजमय रत्ने.

सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्र्ह्ममयं तथा । गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज ।। २४६.

सौगंधिक, गंज, शंख आणि ब्रह्ममय, गोमेद, रुधिराक्ष आणि भल्लातक, हेही द्विजा.

धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च । पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम ।। २४६.

धूळ, पाचू, तुत्थ, तीळ, पीलू, प्रवाळ आणि गिरिवज्र, हेही द्विजश्रेष्ठा.

भूजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं । टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं ।। २४६.

भुजंगममणी, तसेच शुभ वज्रमणी, टिट्टिभ, पिंड, भ्रमर आणि उत्पल ही रत्ने देखील आहेत.

सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके । अन्तःप्रभावं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च ।। २४६.

सोने जडलेल्या रत्नांना, जसे की श्री आणि जय, आतून तेज, निर्मळपणा आणि सुंदर आकार असतो.

सुधार्या नैव धार्य्यास्तु निष्प्रभा मलिनास्तथा । खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधारणम् ।। २४६.

जे रत्न मळकट, तेज नसलेली, तुटलेली किंवा खड्यांनी भरलेली असतात, ती घालू नयेत; जे वज्रात बसवता येतात, तीच उत्तम समजावीत.

अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् । षट्कोणं शक्रचापाबं लघु चार्कनिभं शुभम् ।। २४६.

खरे वज्र तेच, जे पाण्यातून सहज जाते, न तुटणारे, पूर्णपणे निर्मळ, सहा कोपऱ्यांचे, इंद्रधनुष्यसारखे, हलके, सूर्यासारखे तेजस्वी आणि शुभ असते.

शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस्तथा । स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर्मरकतश्च विन्दुभिः ।। २४६.

ते वज्र पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे शुभ्र, गुळगुळीत, तेजस्वी, निर्मळ आणि त्यावर सोन्याच्या कणांसारख्या सूक्ष्म पाचूच्या ठिपक्यांनी सुशोभित असते.

स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तोऽतिनिर्म्मलाः । जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः ।। २४६.

स्फटिकातून उत्पन्न झालेले पद्मराग रंगीबेरंगी आणि अत्यंत निर्मळ असतात; जातवंग हे कुरुविंद या दगडातून येथे निर्माण होतात.

सौगन्धिकोत्थाः काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः । विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङखोद्भवा मुने ।। २४६.

सुगंधी वस्तूंमधून उत्पन्न झालेल्या माणिकांना किंचित तांबूस रंग असतो; शिंपल्यातून आलेल्या मोत्यांमध्ये जे निर्मळ असतात, ते श्रेष्ठ मानले जातात, आणि शंखातून आलेले त्याहूनही उत्तम असतात, हे ऋषी.

नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः । वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं नागजं वरं ।। २४६.

हत्तीच्या दातातून उत्पन्न झालेले मोती उत्कृष्ट असतात, तसेच कुंभ, वराह आणि मासा यांच्यातून आलेलेही; बांबू आणि नाग यांच्यातून आलेले मोती श्रेष्ठ, आणि नागातून आलेला मोती सर्वात उत्तम मानला जातो.

thumb|500px|वास्तुपुरुष (८१पद) thumb|500px|वास्तुपुरुषः. अग्निरुवाच वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह । श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम् ।। २४७.

अग्नी म्हणाले: आता मी वास्तुपुरुषाची चिन्हे आणि ब्राह्मणांसह इतरांसाठी विविध प्रकार सांगतो: पांढरी, लाल, पिवळी आणि काळी, या क्रमाने.

घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश्च च भूः । मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात् ।। २४७.

ज्या भूमीत तुप, रक्त, अन्न आणि मद्य यांचा सुगंध भरपूर असतो, आणि जी गोड, तुरट किंवा आंबट चवीची असते, ती भूमी योग्य मानली जाते.

कुशैः शरैस्तथाकाशैर्दूर्वाभिर्या च संश्रिता । प्रार्च्य विप्रांश्च निःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत् ।। २४७.

ज्या भूमीवर कुशा, गवत, आकाश किंवा दुर्वा आहे, ती निवडावी; ब्राह्मणांची पूजा करून, आधी खणलेली ती जागा तयार करावी.

चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः । प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्य्यमा ।। २४७.

चौसष्ट पदांची रचना करून, मध्यभागी ब्रह्मा चार विभागांत ठेवावा; पूर्वेला घरमालक आणि आर्यमा यांची नेमणूक करावी.

दक्षिणेन विवस्वांश्च मित्रः पश्चिमतस्तथा । उदङ्महीधरश्चैव आपवत्सौ च वह्विगे ।। २४७.

दक्षिणेला विवस्वान, पश्चिमेला मित्र, उत्तरेला महीधर, आणि कोपऱ्यांमध्ये आपवत आणि वह्विगा यांची स्थापना करावी.