अग्निपुराणम्

स्वल्पकोटिस्त्वचा श्रृङ्गं शर्ङ्गलोहमये द्विज। कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्य्या सुसंयता ।। २४५.

शिंगाचं टोक लहान आणि कातडीने झाकलेलं असावं. शिंग आणि लोखंडाच्या धनुष्याचं टोक स्त्रीच्या भुवईसारखं वळणदार आणि नीट बसलेलं असावं.

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत् । शर्ङ्गं समुचितं कार्य्यं रुक्मविन्दुविभूषितं ।। २४५.

हे ब्राह्मण, लोखंडाचं धनुष्य वेगळं किंवा मिश्रित बनवू शकतो. धनुष्य योग्य प्रकारचं आणि सोन्याच्या ठिपक्यांनी सजवलेलं असावं.

कुटिलं स्पुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते । सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं ।। २४५.

वाकडं, तडकलं किंवा छिद्र असलेलं धनुष्य योग्य मानलं जात नाही. सोनं, चांदी, तांबं आणि काळं लोखंड हे धनुष्य बनवण्यासाठी वापरतात.

माहिषं शारभं शार्ङ्ग रौहिषं वा धनुः शुभं । चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्गकुभन्तरुः ।। २४५.

म्हशीचं, शारभाचं किंवा घोड्याचं शिंग, किंवा चंदन, वाळा, साल, किंवा पांढरं अंगकु या झाडाचं लाकूड, यापासून उत्तम धनुष्य बनवता येतं.

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर्गृहोतैः शरदि श्रितैः । पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः ।। २४५.

सर्वात उत्तम धनुष्य घरच्या बांबूपासून, शरद ऋतूत कापलेलं असावं. त्या धनुष्याची पूजा तलवारीच्या मंत्रांनी, जे त्रैलोक्याला मोहित करतात, करावी.

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च । ऋजवो हेमवार्णभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः ।। २४५.

बाण लोखंड, बांबू किंवा इतर कुठल्याही वस्तूपासून बनवलेला असो, तो सरळ, सोन्यासारखा रंगाचा, स्नायूंनी बांधलेला आणि चांगल्या पिसांनी सजलेला असावा.

रुक्मपुङ्खाः सुपुङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः । यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वायणधनुर्मुखान् ।। २४५.

सोन्याच्या पिसांनी सजलेले बाण सर्वात उत्तम मानले जातात. ते नीट पिसांनी मढवलेले आणि तेलाने चोळलेले असावेत. प्रवासाच्या सुरुवातीला किंवा अभिषेकाच्या वेळी, बाणांच्या टोकांना नैवेद्य अर्पण करावा.

सपताकाश्त्रसङ्ग्राहसंवत्‌सरकरान्नृपः । ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटेऽयजत् ।। २४५.

राजाने पताका, शस्त्रं आणि वर्षातून एकदा विशेष अर्पण यांचा वापर करून पूजा करावी. ब्रह्मदेवाने स्वतः मेरूच्या शिखरावर आणि स्वर्गातील गंगेच्या काठी पूजा केली.

लोहदैत्यं स ददृशे विघ्नंयज्ञे तु चिन्तयन् । तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषोऽभूद्बली महान् ।। २४५.

त्याने यज्ञात अडथळा आणणारा लोखंडाचा दैत्य पाहिला. हे पाहून आणि विचार करत असताना, अग्नीमधून एक बलवान पुरुष प्रकट झाला.

ववन्देऽजञ्च तन्देवा अभ्यनन्दन्त हर्षिताः । तस्मात्स नन्दकः खड्‌गो देवोक्तो हरिरग्रहीत् ।। २४५.

ते सर्व देवांनी अजन्म्य परमेश्वराला वंदन केले आणि आनंदाने त्याचे स्वागत केले. त्या परमेश्वरापासून देवांनी सांगितलेली नंदक नावाची तलवार हरिने उचलली.

तं जग्राह शनैर्देवो विकोषः सोऽभ्यपद्यत। खड्‌गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततोऽभूच्छतबाहुकः ।। २४५.

हरिने ती तलवार हळूहळू हातात घेतली. ती बाहेर काढताच निळ्या रंगाची, रत्नांनी मढवलेली मूठ असलेली तलवार प्रकट झाली. त्याच वेळी शतबाहु प्रकट झाला.

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे । विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले ।। २४५.

त्या दैत्याने युद्धात गदाने देवांना पळवून लावले, पण विष्णूने तलवारीने त्या दैत्याचे अंगाचे तुकडे पृथ्वीवर कापून टाकले.

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि । लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं ।। २४५.

नंदक तलवारीच्या स्पर्शाने ती सर्व अंगाची तुकडे खाली पडली आणि लोखंड झाली. हरिने तो दैत्य मारून त्याला वर दिला.

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि । हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं ।। २४५.

हरिने त्याला पवित्र आणि शुभ शरीर दिले, जेणेकरून तो पृथ्वीवर आयुध बनू शकेल. हरिच्या कृपेने ब्रह्मादेखील कोणतीही अडचण न येता प्रभू हरिची पूजा करू शकला.

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्येऽथो शड्‌गलक्षणं । खटीखट्टरजाता ये दर्शनीयास्तु ते स्मृताः ।। २४५.

त्याने यज्ञाने त्याची पूजा केली. आता मी सहा प्रकारची लक्षणे सांगतो. जे तलवार हातोडा आणि निहाईपासून बनतात आणि दिसायला सुंदर असतात, ते शुभ मानले जातात.

कायच्छिदस्त्वार्षिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्बवाः । तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजः ।। २४५.

जी तलवारी शरीर कापतात, त्या 'आर्षिक' म्हणून ओळखल्या जातात, त्या मजबूत असतात आणि सूपारक प्रदेशातून येतात. वंग देशातील तलवारी तीक्ष्ण आणि कापण्यास सक्षम असतात, आणि अंग प्रदेशातील तलवारीही तीक्ष्ण असतात.

शातार्द्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खड्गं प्रकीर्त्तितं । तदर्द्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत् ।। २४५.

ज्या तलवारीची रुंदी दीड बोट आहे, ती श्रेष्ठ मानली जाते. त्याच्या निम्मी रुंदी असलेली मध्यम समजावी, आणि त्यापेक्षा कमी असलेली वापरू नये.

दीर्घं सुमधुरं शब्दं यस्य खड्‌गस्य सत्तम । किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते ।। २४५.

ज्या तलवारी लांब आणि अत्यंत मधुर आवाज करतात, ज्या घंटांच्या आवाजासारख्या वाटतात, अशा तलवारी धारण करणे उत्तम मानले जाते.

ख़़ड़गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश्च शस्यते । करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्‌प्रभः ।। २४५.

ज्या तलवारीच्या टोकाचे रूप कमळाच्या पाकळीप्रमाणे किंवा वर्तुळासारखे असते, त्या प्रशंसनीय आहेत. करवीराच्या पानासारखे टोक, तुपाचा सुगंध आणि आकाशासारखी कांती असलेली तलवारही उत्तम समजली जाते.

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खड्‌गेषु लिङ्गवत् । काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः ।। २४५.

ज्या तलवारींवर बोटाएवढ्या आणि सम प्रमाणात खुणा असतात, त्या शुभ मानल्या जातात. जे वेडेवाकडे, कोकिळा किंवा घुबडाच्या रंगासारखे दिसतात, त्या अशुभ असतात.

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं । मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके ।। २४५.

तलवारीत आपले प्रतिबिंब पाहू नये, अपवित्र अवस्थेत तिच्या पात्यावर हात लावू नये. रात्री तिची किंमत किंवा जात सांगू नये, किंवा ती डोक्यावर ठेवू नये.

अग्निरुवाच रत्नानां लक्षणां वक्ष्ये रत्नं धार्य्यमिदं नपैः । वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं ।। २४६.

अग्नी म्हणाले: मी रत्नांची लक्षणे सांगतो. ही रत्ने पुरुषांनी धारण करावीत: वज्र, पाचू, माणिक, नीलम आणि मोती.

इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्य्यं गन्धशस्यकं । चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा ।। २४६.

इंद्रनील, महानील, वैडूर्य, पुष्पराग, चंद्रकांत, सूर्यकांत, स्फटिक आणि पुलक ही रत्ने देखील आहेत.

कर्केतनं पूष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज । स्फटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं ।। २४६.

कर्केतन, पुष्पराग आणि ज्योतिरस, हे द्विजा, तसेच स्फटिक, राजपट आणि शुभ राजमय रत्ने.

सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्र्ह्ममयं तथा । गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज ।। २४६.

सौगंधिक, गंज, शंख आणि ब्रह्ममय, गोमेद, रुधिराक्ष आणि भल्लातक, हेही द्विजा.

धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च । पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम ।। २४६.

धूळ, पाचू, तुत्थ, तीळ, पीलू, प्रवाळ आणि गिरिवज्र, हेही द्विजश्रेष्ठा.

भूजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं । टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं ।। २४६.

भुजंगममणी, तसेच शुभ वज्रमणी, टिट्टिभ, पिंड, भ्रमर आणि उत्पल ही रत्ने देखील आहेत.

सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके । अन्तःप्रभावं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च ।। २४६.

सोने जडलेल्या रत्नांना, जसे की श्री आणि जय, आतून तेज, निर्मळपणा आणि सुंदर आकार असतो.

सुधार्या नैव धार्य्यास्तु निष्प्रभा मलिनास्तथा । खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधारणम् ।। २४६.

जे रत्न मळकट, तेज नसलेली, तुटलेली किंवा खड्यांनी भरलेली असतात, ती घालू नयेत; जे वज्रात बसवता येतात, तीच उत्तम समजावीत.