अग्निपुराणम्

नाभिः प्रदक्षिणावर्त्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् । गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका ।। २४४.

जिचे नाभी उजवीकडे वळलेली आहे, गुप्तांग अश्वत्थाच्या पानासारखे आहे, घोटे लपलेले आहेत, आणि नाभी अंगठा व मध्यम बोट यांच्या मध्ये आहे.

जठरन्न प्रलम्बञ्च चरोमरूक्षा न शोभना । नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया ।। २४४.

जिच्या पोटाचा आकार बाहेर आलेला आहे, स्तन खाली लोंबलेले आहेत, किंवा त्वचा खरबूच व कोरडी आहे, अशी स्त्री सुंदर दिसत नाही. जनावरं, झाडं किंवा नद्यांची नावं असलेली, किंवा कायम भांडणखोर असलेली स्त्री देखील आकर्षक वाटत नाही.

न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजीता । गण्डैर्म्मघूकपुष्पाभैर्न शिराला न लोमशा ।। २४४.

अती लोभी, कठोर बोलणारी, किंवा देव-देवतांनी पूजलेली नसलेली स्त्री शुभ मानली जात नाही. गाल किंवा ओठ सुजलेले, मघूक फुलासारखे, मोठं डोकं असलेली किंवा खूप केसाळ स्त्री देखील योग्य मानली जात नाही.

न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया । अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारस्ततो गुणाः।। २४४.

जोडलेल्या किंवा वाकड्या भुवया असू नयेत. जी स्त्री पतीला प्राणासमान मानते आणि त्याला प्रिय असते, तीच खरी भाग्यवती आहे. जरी तिच्यात शुभ चिन्हं नसली, तरी जिथे चांगला स्वभाव आहे, तिथे गुण असतातच.

अग्निरुवाच चामरो रुक्मदण्डोऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते । हंसपक्षैर्विरचितं मयूरस्य शुकस्य च ।। २४५.

अग्नी म्हणाले: सोन्याच्या दांड्याचा चामर सर्वात उत्तम असतो. राजासाठी छत्र, हंस, मोर किंवा पोपट यांच्या पिसांनी बनवलेलं, फारच प्रशंसनीय मानलं जातं.

पक्षैर्वाथ बलाकाया न कार्य्यं मिश्रपक्षकैः । चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश्च शुक्लकं ।। २४५.

परंतु बगळ्याच्या पिसांनी किंवा वेगवेगळ्या पिसांच्या मिश्रणाने छत्र करू नये. ब्राह्मणासाठी छत्र चौकोनी असावं, राजासाठी गोल आणि पांढरं असावं.

त्रिचतुश्पञ्चषट्‌सप्ताष्टपर्वश्च दण्डकः । भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः ।। २४५.

दांड्याला तीन, चार, पाच, सहा, सात किंवा आठ सांधे असू शकतात. शुभ आसन दूध येणाऱ्या झाडाच्या लाकडाने, पन्नास अंगुळ उंचीचं बनवावं.

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश्च चित्रितं । धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं श्रृह्गं दारु द्विजोत्तम ।। २४५.

त्याची रुंदी तीन हातांची असावी आणि सोनं वगैरे मौल्यवान वस्तूंनी सजवलेलं असावं. धनुष्य बनवायला तीन वस्तू उत्तम मानल्या जातात: लोखंड, शिंग आणि लाकूड, हे द्विजश्रेष्ठा.

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस्तथा । दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं ।। २४५.

ज्याला बांधायचं त्यासाठी बांबू, स्नायु किंवा कातडी हे तीन पदार्थ उत्तम मानले जातात. लाकडी धनुष्याचं उत्तम माप चार हातांचं असावं.

तदेव समहीनन्तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि । मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत् ।। २४५.

हेच माप उत्तम मानलं जातं; त्यापेक्षा कमी माप मध्यम आणि कनिष्ठ धनुष्यांसाठी असतं. मूठ नेहमी मधोमध आणि योग्य वस्तू वापरून बनवावी.

स्वल्पकोटिस्त्वचा श्रृङ्गं शर्ङ्गलोहमये द्विज। कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्य्या सुसंयता ।। २४५.

शिंगाचं टोक लहान आणि कातडीने झाकलेलं असावं. शिंग आणि लोखंडाच्या धनुष्याचं टोक स्त्रीच्या भुवईसारखं वळणदार आणि नीट बसलेलं असावं.

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत् । शर्ङ्गं समुचितं कार्य्यं रुक्मविन्दुविभूषितं ।। २४५.

हे ब्राह्मण, लोखंडाचं धनुष्य वेगळं किंवा मिश्रित बनवू शकतो. धनुष्य योग्य प्रकारचं आणि सोन्याच्या ठिपक्यांनी सजवलेलं असावं.

कुटिलं स्पुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते । सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं ।। २४५.

वाकडं, तडकलं किंवा छिद्र असलेलं धनुष्य योग्य मानलं जात नाही. सोनं, चांदी, तांबं आणि काळं लोखंड हे धनुष्य बनवण्यासाठी वापरतात.

माहिषं शारभं शार्ङ्ग रौहिषं वा धनुः शुभं । चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्गकुभन्तरुः ।। २४५.

म्हशीचं, शारभाचं किंवा घोड्याचं शिंग, किंवा चंदन, वाळा, साल, किंवा पांढरं अंगकु या झाडाचं लाकूड, यापासून उत्तम धनुष्य बनवता येतं.

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर्गृहोतैः शरदि श्रितैः । पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः ।। २४५.

सर्वात उत्तम धनुष्य घरच्या बांबूपासून, शरद ऋतूत कापलेलं असावं. त्या धनुष्याची पूजा तलवारीच्या मंत्रांनी, जे त्रैलोक्याला मोहित करतात, करावी.

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च । ऋजवो हेमवार्णभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः ।। २४५.

बाण लोखंड, बांबू किंवा इतर कुठल्याही वस्तूपासून बनवलेला असो, तो सरळ, सोन्यासारखा रंगाचा, स्नायूंनी बांधलेला आणि चांगल्या पिसांनी सजलेला असावा.

रुक्मपुङ्खाः सुपुङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः । यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वायणधनुर्मुखान् ।। २४५.

सोन्याच्या पिसांनी सजलेले बाण सर्वात उत्तम मानले जातात. ते नीट पिसांनी मढवलेले आणि तेलाने चोळलेले असावेत. प्रवासाच्या सुरुवातीला किंवा अभिषेकाच्या वेळी, बाणांच्या टोकांना नैवेद्य अर्पण करावा.

सपताकाश्त्रसङ्ग्राहसंवत्‌सरकरान्नृपः । ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटेऽयजत् ।। २४५.

राजाने पताका, शस्त्रं आणि वर्षातून एकदा विशेष अर्पण यांचा वापर करून पूजा करावी. ब्रह्मदेवाने स्वतः मेरूच्या शिखरावर आणि स्वर्गातील गंगेच्या काठी पूजा केली.

लोहदैत्यं स ददृशे विघ्नंयज्ञे तु चिन्तयन् । तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषोऽभूद्बली महान् ।। २४५.

त्याने यज्ञात अडथळा आणणारा लोखंडाचा दैत्य पाहिला. हे पाहून आणि विचार करत असताना, अग्नीमधून एक बलवान पुरुष प्रकट झाला.

ववन्देऽजञ्च तन्देवा अभ्यनन्दन्त हर्षिताः । तस्मात्स नन्दकः खड्‌गो देवोक्तो हरिरग्रहीत् ।। २४५.

ते सर्व देवांनी अजन्म्य परमेश्वराला वंदन केले आणि आनंदाने त्याचे स्वागत केले. त्या परमेश्वरापासून देवांनी सांगितलेली नंदक नावाची तलवार हरिने उचलली.

तं जग्राह शनैर्देवो विकोषः सोऽभ्यपद्यत। खड्‌गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततोऽभूच्छतबाहुकः ।। २४५.

हरिने ती तलवार हळूहळू हातात घेतली. ती बाहेर काढताच निळ्या रंगाची, रत्नांनी मढवलेली मूठ असलेली तलवार प्रकट झाली. त्याच वेळी शतबाहु प्रकट झाला.

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे । विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले ।। २४५.

त्या दैत्याने युद्धात गदाने देवांना पळवून लावले, पण विष्णूने तलवारीने त्या दैत्याचे अंगाचे तुकडे पृथ्वीवर कापून टाकले.

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि । लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं ।। २४५.

नंदक तलवारीच्या स्पर्शाने ती सर्व अंगाची तुकडे खाली पडली आणि लोखंड झाली. हरिने तो दैत्य मारून त्याला वर दिला.

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि । हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं ।। २४५.

हरिने त्याला पवित्र आणि शुभ शरीर दिले, जेणेकरून तो पृथ्वीवर आयुध बनू शकेल. हरिच्या कृपेने ब्रह्मादेखील कोणतीही अडचण न येता प्रभू हरिची पूजा करू शकला.

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्येऽथो शड्‌गलक्षणं । खटीखट्टरजाता ये दर्शनीयास्तु ते स्मृताः ।। २४५.

त्याने यज्ञाने त्याची पूजा केली. आता मी सहा प्रकारची लक्षणे सांगतो. जे तलवार हातोडा आणि निहाईपासून बनतात आणि दिसायला सुंदर असतात, ते शुभ मानले जातात.

कायच्छिदस्त्वार्षिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्बवाः । तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजः ।। २४५.

जी तलवारी शरीर कापतात, त्या 'आर्षिक' म्हणून ओळखल्या जातात, त्या मजबूत असतात आणि सूपारक प्रदेशातून येतात. वंग देशातील तलवारी तीक्ष्ण आणि कापण्यास सक्षम असतात, आणि अंग प्रदेशातील तलवारीही तीक्ष्ण असतात.

शातार्द्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खड्गं प्रकीर्त्तितं । तदर्द्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत् ।। २४५.

ज्या तलवारीची रुंदी दीड बोट आहे, ती श्रेष्ठ मानली जाते. त्याच्या निम्मी रुंदी असलेली मध्यम समजावी, आणि त्यापेक्षा कमी असलेली वापरू नये.

दीर्घं सुमधुरं शब्दं यस्य खड्‌गस्य सत्तम । किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते ।। २४५.

ज्या तलवारी लांब आणि अत्यंत मधुर आवाज करतात, ज्या घंटांच्या आवाजासारख्या वाटतात, अशा तलवारी धारण करणे उत्तम मानले जाते.

ख़़ड़गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश्च शस्यते । करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्‌प्रभः ।। २४५.

ज्या तलवारीच्या टोकाचे रूप कमळाच्या पाकळीप्रमाणे किंवा वर्तुळासारखे असते, त्या प्रशंसनीय आहेत. करवीराच्या पानासारखे टोक, तुपाचा सुगंध आणि आकाशासारखी कांती असलेली तलवारही उत्तम समजली जाते.