अग्निपुराणम्

जान्वोरुर्वोश्च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः । नेत्रे नासपुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखेऽमलं ।। २४३.

गुडघे आणि मांड्या यांच्या मागे दोन बांबूंसारखे भाग असतात; डोळे, नाकपुड्या, कान, गुप्तेंद्रिय आणि गुदद्वार यांच्या छिद्रांत पवित्रता असते.

जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास्तथा । शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां ।। २४३.

जीभ, ओठ, टाळू, डोळे, हात, पाय आणि नखे, तसेच लिंगाचे टोक आणि तोंड, ही देहधारकांची दहा कमळासारखी सुंदर चिन्हे मानली जातात.

पाणिपादं सुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः । ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश ।। २४३.

हात आणि पाय सुखद असतात, मान, कान, हृदय, डोके, कपाळ, पोट आणि पाठ हे दहा भाग आदरणीय मानले जातात.

प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं । उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः ।। २४३.

ज्याची दोन्ही हात पसरल्यावर मधल्या बोटांच्या टोकांमधील अंतर त्याच्या उंचीइतके असते, त्याचा देह वडाच्या झाडासारखा गोलाकार दिसतो.

पादौ गुल्फौ स्फिचौ पर्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ । कर्णौष्ठे सक्थिनी जह्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी ।। २४३.

पाय, घोटे, नितंब, कंबरेचे बाजू, वंक्षण, वृषण, छाती, कान, ओठ, मांड्या, पोटऱ्या, हात, बाहू आणि डोळे.

चतुर्द्दशमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः । विद्याश्चतुर्द्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः ।। २४३.

ही चौदा जोड्या सामान्यपणे मनुष्यात असतात; जो चौदा विद्या दोन अक्षरांनी ओळखतो, त्याला सोळा अक्षरी म्हणतात.

रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवजितं । दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया ।। २४३.

ज्याचे शरीर खरबरीत, विस्कटलेले, अशुभ, मांसहीन आणि वाईट वासाचे असते, ते प्रसन्न दृष्टीने पाहिले असता प्रशंसनीय ठरते.

धःयस्य मधुरा वाणी गतिर्म्मत्तेभसन्निभा । एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत् ।। २४३.

त्याची वाणी मधुर असते, चाल मदमस्त हत्तीप्रमाणे असते; एकाच छिद्रातून केस उगवतात, भीतीत वारंवार रक्षण मिळते.

समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी । गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा ।। २४४.

समुद्र म्हणाला: शुभ स्त्री ती आहे जिने सर्व अंग सुंदर आहेत, चाल मदमस्त हत्तीप्रमाणे आहे, जिचे कंबर जड आहे आणि डोळे मदमस्त कपोतासारखे आहेत.

सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाऱङ्गी मनोहरा । समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ ।। २४४.

जिचे केस सुंदर आहेत, अंग सडपातळ आहे, अंगावरील लव मऊ आहे, ती मनमोहक आहे; जिचे पाय जमिनीला समप्रमाणे लागतात आणि स्तन एकमेकांना लागून असतात.

नाभिः प्रदक्षिणावर्त्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् । गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका ।। २४४.

जिचे नाभी उजवीकडे वळलेली आहे, गुप्तांग अश्वत्थाच्या पानासारखे आहे, घोटे लपलेले आहेत, आणि नाभी अंगठा व मध्यम बोट यांच्या मध्ये आहे.

जठरन्न प्रलम्बञ्च चरोमरूक्षा न शोभना । नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया ।। २४४.

जिच्या पोटाचा आकार बाहेर आलेला आहे, स्तन खाली लोंबलेले आहेत, किंवा त्वचा खरबूच व कोरडी आहे, अशी स्त्री सुंदर दिसत नाही. जनावरं, झाडं किंवा नद्यांची नावं असलेली, किंवा कायम भांडणखोर असलेली स्त्री देखील आकर्षक वाटत नाही.

न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजीता । गण्डैर्म्मघूकपुष्पाभैर्न शिराला न लोमशा ।। २४४.

अती लोभी, कठोर बोलणारी, किंवा देव-देवतांनी पूजलेली नसलेली स्त्री शुभ मानली जात नाही. गाल किंवा ओठ सुजलेले, मघूक फुलासारखे, मोठं डोकं असलेली किंवा खूप केसाळ स्त्री देखील योग्य मानली जात नाही.

न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया । अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारस्ततो गुणाः।। २४४.

जोडलेल्या किंवा वाकड्या भुवया असू नयेत. जी स्त्री पतीला प्राणासमान मानते आणि त्याला प्रिय असते, तीच खरी भाग्यवती आहे. जरी तिच्यात शुभ चिन्हं नसली, तरी जिथे चांगला स्वभाव आहे, तिथे गुण असतातच.

अग्निरुवाच चामरो रुक्मदण्डोऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते । हंसपक्षैर्विरचितं मयूरस्य शुकस्य च ।। २४५.

अग्नी म्हणाले: सोन्याच्या दांड्याचा चामर सर्वात उत्तम असतो. राजासाठी छत्र, हंस, मोर किंवा पोपट यांच्या पिसांनी बनवलेलं, फारच प्रशंसनीय मानलं जातं.

पक्षैर्वाथ बलाकाया न कार्य्यं मिश्रपक्षकैः । चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश्च शुक्लकं ।। २४५.

परंतु बगळ्याच्या पिसांनी किंवा वेगवेगळ्या पिसांच्या मिश्रणाने छत्र करू नये. ब्राह्मणासाठी छत्र चौकोनी असावं, राजासाठी गोल आणि पांढरं असावं.

त्रिचतुश्पञ्चषट्‌सप्ताष्टपर्वश्च दण्डकः । भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः ।। २४५.

दांड्याला तीन, चार, पाच, सहा, सात किंवा आठ सांधे असू शकतात. शुभ आसन दूध येणाऱ्या झाडाच्या लाकडाने, पन्नास अंगुळ उंचीचं बनवावं.

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश्च चित्रितं । धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं श्रृह्गं दारु द्विजोत्तम ।। २४५.

त्याची रुंदी तीन हातांची असावी आणि सोनं वगैरे मौल्यवान वस्तूंनी सजवलेलं असावं. धनुष्य बनवायला तीन वस्तू उत्तम मानल्या जातात: लोखंड, शिंग आणि लाकूड, हे द्विजश्रेष्ठा.

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस्तथा । दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं ।। २४५.

ज्याला बांधायचं त्यासाठी बांबू, स्नायु किंवा कातडी हे तीन पदार्थ उत्तम मानले जातात. लाकडी धनुष्याचं उत्तम माप चार हातांचं असावं.

तदेव समहीनन्तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि । मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत् ।। २४५.

हेच माप उत्तम मानलं जातं; त्यापेक्षा कमी माप मध्यम आणि कनिष्ठ धनुष्यांसाठी असतं. मूठ नेहमी मधोमध आणि योग्य वस्तू वापरून बनवावी.

स्वल्पकोटिस्त्वचा श्रृङ्गं शर्ङ्गलोहमये द्विज। कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्य्या सुसंयता ।। २४५.

शिंगाचं टोक लहान आणि कातडीने झाकलेलं असावं. शिंग आणि लोखंडाच्या धनुष्याचं टोक स्त्रीच्या भुवईसारखं वळणदार आणि नीट बसलेलं असावं.

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत् । शर्ङ्गं समुचितं कार्य्यं रुक्मविन्दुविभूषितं ।। २४५.

हे ब्राह्मण, लोखंडाचं धनुष्य वेगळं किंवा मिश्रित बनवू शकतो. धनुष्य योग्य प्रकारचं आणि सोन्याच्या ठिपक्यांनी सजवलेलं असावं.

कुटिलं स्पुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते । सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं ।। २४५.

वाकडं, तडकलं किंवा छिद्र असलेलं धनुष्य योग्य मानलं जात नाही. सोनं, चांदी, तांबं आणि काळं लोखंड हे धनुष्य बनवण्यासाठी वापरतात.

माहिषं शारभं शार्ङ्ग रौहिषं वा धनुः शुभं । चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्गकुभन्तरुः ।। २४५.

म्हशीचं, शारभाचं किंवा घोड्याचं शिंग, किंवा चंदन, वाळा, साल, किंवा पांढरं अंगकु या झाडाचं लाकूड, यापासून उत्तम धनुष्य बनवता येतं.

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर्गृहोतैः शरदि श्रितैः । पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः ।। २४५.

सर्वात उत्तम धनुष्य घरच्या बांबूपासून, शरद ऋतूत कापलेलं असावं. त्या धनुष्याची पूजा तलवारीच्या मंत्रांनी, जे त्रैलोक्याला मोहित करतात, करावी.

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च । ऋजवो हेमवार्णभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः ।। २४५.

बाण लोखंड, बांबू किंवा इतर कुठल्याही वस्तूपासून बनवलेला असो, तो सरळ, सोन्यासारखा रंगाचा, स्नायूंनी बांधलेला आणि चांगल्या पिसांनी सजलेला असावा.

रुक्मपुङ्खाः सुपुङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः । यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वायणधनुर्मुखान् ।। २४५.

सोन्याच्या पिसांनी सजलेले बाण सर्वात उत्तम मानले जातात. ते नीट पिसांनी मढवलेले आणि तेलाने चोळलेले असावेत. प्रवासाच्या सुरुवातीला किंवा अभिषेकाच्या वेळी, बाणांच्या टोकांना नैवेद्य अर्पण करावा.

सपताकाश्त्रसङ्ग्राहसंवत्‌सरकरान्नृपः । ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटेऽयजत् ।। २४५.

राजाने पताका, शस्त्रं आणि वर्षातून एकदा विशेष अर्पण यांचा वापर करून पूजा करावी. ब्रह्मदेवाने स्वतः मेरूच्या शिखरावर आणि स्वर्गातील गंगेच्या काठी पूजा केली.

लोहदैत्यं स ददृशे विघ्नंयज्ञे तु चिन्तयन् । तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषोऽभूद्बली महान् ।। २४५.

त्याने यज्ञात अडथळा आणणारा लोखंडाचा दैत्य पाहिला. हे पाहून आणि विचार करत असताना, अग्नीमधून एक बलवान पुरुष प्रकट झाला.