अग्निपुराणम्

अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता । शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश्च शौर्य्यता ।। २४३.

मत्सर नसणे, दया, सहनशीलता, मंगल वर्तन, स्वच्छता, इच्छा, नम्रता, सहजता आणि शौर्य.

त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्‌वृषणो भुजयोर्नरः । दिग्देशजातिवर्गांश्च तेजसा यशसा श्रिया ।। २४३.

तीन प्रकारचे, तीन लोंबते, पुरुषाचे वृषण आणि बाहू; दिशा, जन्म, जाती, तेज, कीर्ती आणि संपत्ती.

व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापि त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ । उदरे बलयस्तिस्त्रो नरन्त्रिविनतं श्रृणु ।। २४३.

जो तीन प्रकारे व्यापतो, तीन रेषा असतात; पोटात तीन बळ; आणि जो तीनदा वाकडा असतो, त्याचे ऐक.

देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः । धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञोऽभिधीयते ।। २४३.

जो देवता, ब्राह्मण आणि गुरु यांना नमस्कार करतो, धर्म, अर्थ आणि काम या तिन्ही गोष्टींचा योग्य काळ जाणतो, त्याला त्रिकाळज्ञ म्हणतात.

उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिवस्तीर्णो विलेखवान् । द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ ।। २४३.

ज्याने छाती, कपाळ आणि चेहरा यावर तीन रेषा ओढलेल्या असतात, ज्याचे दोन्ही हात आणि दोन्ही पाय ध्वज, छत्री वगैरेने सुशोभित असतात.

अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं । षण्णवत्यह्गुलोत्सेधश्चतुष्किष्कुप्रमाणतः ।। २४३.

बोटांचे सांधे, हृदय, पाठ आणि कंबर हे प्रत्येक चार भागांत विभागलेले असतात; उंची छप्पन्न बोटांची आणि चार विटांची माप असते.

द्रंष्ट्राश्चतस्रश्चन्द्राभाश्चतुःकृष्णं वदामि ते । नेत्रतारौ ब्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च ।। २४३.

चार दात चंद्रासारखे चमकदार आणि चार काळे असतात; डोळ्यांची बुबुळं, भुवया, दाढी आणि केस हे सुद्धा काळे असतात.

नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः । ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं ।। २४३.

नाक आणि चेहऱ्यावर घाम येतो, बगलांना वाईट वास असतो; लिंग आणि मान लहान असतात, तसेच पोटऱ्या देखील वेदांनुसार लहान असतात.

सूक्ष्माण्यह्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः । हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं ।। २४३.

बोटांचे सांधे सूक्ष्म असतात, नखे, केस, दात आणि त्वचा हे द्विज आहेत; जबडा, डोळे, कपाळ आणि नाक लांब असतात, तसेच छातीतील जागा.

वक्षः कक्षौ खा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका । स्रिग्धास्त्वक्केशदन्ताश्च लोम दृष्टिर्नखाश्च वाक् ।। २४३.

छाती, बगल, तोंड, नाक हे उंच असतात; चेहरा गोल असतो; त्वचा, केस आणि दात गुळगुळीत असतात; केस, नजर, नखे आणि वाणी देखील तशीच.

जान्वोरुर्वोश्च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः । नेत्रे नासपुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखेऽमलं ।। २४३.

गुडघे आणि मांड्या यांच्या मागे दोन बांबूंसारखे भाग असतात; डोळे, नाकपुड्या, कान, गुप्तेंद्रिय आणि गुदद्वार यांच्या छिद्रांत पवित्रता असते.

जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास्तथा । शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां ।। २४३.

जीभ, ओठ, टाळू, डोळे, हात, पाय आणि नखे, तसेच लिंगाचे टोक आणि तोंड, ही देहधारकांची दहा कमळासारखी सुंदर चिन्हे मानली जातात.

पाणिपादं सुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः । ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश ।। २४३.

हात आणि पाय सुखद असतात, मान, कान, हृदय, डोके, कपाळ, पोट आणि पाठ हे दहा भाग आदरणीय मानले जातात.

प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं । उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः ।। २४३.

ज्याची दोन्ही हात पसरल्यावर मधल्या बोटांच्या टोकांमधील अंतर त्याच्या उंचीइतके असते, त्याचा देह वडाच्या झाडासारखा गोलाकार दिसतो.

पादौ गुल्फौ स्फिचौ पर्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ । कर्णौष्ठे सक्थिनी जह्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी ।। २४३.

पाय, घोटे, नितंब, कंबरेचे बाजू, वंक्षण, वृषण, छाती, कान, ओठ, मांड्या, पोटऱ्या, हात, बाहू आणि डोळे.

चतुर्द्दशमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः । विद्याश्चतुर्द्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः ।। २४३.

ही चौदा जोड्या सामान्यपणे मनुष्यात असतात; जो चौदा विद्या दोन अक्षरांनी ओळखतो, त्याला सोळा अक्षरी म्हणतात.

रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवजितं । दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया ।। २४३.

ज्याचे शरीर खरबरीत, विस्कटलेले, अशुभ, मांसहीन आणि वाईट वासाचे असते, ते प्रसन्न दृष्टीने पाहिले असता प्रशंसनीय ठरते.

धःयस्य मधुरा वाणी गतिर्म्मत्तेभसन्निभा । एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत् ।। २४३.

त्याची वाणी मधुर असते, चाल मदमस्त हत्तीप्रमाणे असते; एकाच छिद्रातून केस उगवतात, भीतीत वारंवार रक्षण मिळते.

समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी । गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा ।। २४४.

समुद्र म्हणाला: शुभ स्त्री ती आहे जिने सर्व अंग सुंदर आहेत, चाल मदमस्त हत्तीप्रमाणे आहे, जिचे कंबर जड आहे आणि डोळे मदमस्त कपोतासारखे आहेत.

सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाऱङ्गी मनोहरा । समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ ।। २४४.

जिचे केस सुंदर आहेत, अंग सडपातळ आहे, अंगावरील लव मऊ आहे, ती मनमोहक आहे; जिचे पाय जमिनीला समप्रमाणे लागतात आणि स्तन एकमेकांना लागून असतात.

नाभिः प्रदक्षिणावर्त्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् । गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका ।। २४४.

जिचे नाभी उजवीकडे वळलेली आहे, गुप्तांग अश्वत्थाच्या पानासारखे आहे, घोटे लपलेले आहेत, आणि नाभी अंगठा व मध्यम बोट यांच्या मध्ये आहे.

जठरन्न प्रलम्बञ्च चरोमरूक्षा न शोभना । नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया ।। २४४.

जिच्या पोटाचा आकार बाहेर आलेला आहे, स्तन खाली लोंबलेले आहेत, किंवा त्वचा खरबूच व कोरडी आहे, अशी स्त्री सुंदर दिसत नाही. जनावरं, झाडं किंवा नद्यांची नावं असलेली, किंवा कायम भांडणखोर असलेली स्त्री देखील आकर्षक वाटत नाही.

न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजीता । गण्डैर्म्मघूकपुष्पाभैर्न शिराला न लोमशा ।। २४४.

अती लोभी, कठोर बोलणारी, किंवा देव-देवतांनी पूजलेली नसलेली स्त्री शुभ मानली जात नाही. गाल किंवा ओठ सुजलेले, मघूक फुलासारखे, मोठं डोकं असलेली किंवा खूप केसाळ स्त्री देखील योग्य मानली जात नाही.

न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया । अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारस्ततो गुणाः।। २४४.

जोडलेल्या किंवा वाकड्या भुवया असू नयेत. जी स्त्री पतीला प्राणासमान मानते आणि त्याला प्रिय असते, तीच खरी भाग्यवती आहे. जरी तिच्यात शुभ चिन्हं नसली, तरी जिथे चांगला स्वभाव आहे, तिथे गुण असतातच.

अग्निरुवाच चामरो रुक्मदण्डोऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते । हंसपक्षैर्विरचितं मयूरस्य शुकस्य च ।। २४५.

अग्नी म्हणाले: सोन्याच्या दांड्याचा चामर सर्वात उत्तम असतो. राजासाठी छत्र, हंस, मोर किंवा पोपट यांच्या पिसांनी बनवलेलं, फारच प्रशंसनीय मानलं जातं.

पक्षैर्वाथ बलाकाया न कार्य्यं मिश्रपक्षकैः । चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश्च शुक्लकं ।। २४५.

परंतु बगळ्याच्या पिसांनी किंवा वेगवेगळ्या पिसांच्या मिश्रणाने छत्र करू नये. ब्राह्मणासाठी छत्र चौकोनी असावं, राजासाठी गोल आणि पांढरं असावं.

त्रिचतुश्पञ्चषट्‌सप्ताष्टपर्वश्च दण्डकः । भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः ।। २४५.

दांड्याला तीन, चार, पाच, सहा, सात किंवा आठ सांधे असू शकतात. शुभ आसन दूध येणाऱ्या झाडाच्या लाकडाने, पन्नास अंगुळ उंचीचं बनवावं.

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश्च चित्रितं । धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं श्रृह्गं दारु द्विजोत्तम ।। २४५.

त्याची रुंदी तीन हातांची असावी आणि सोनं वगैरे मौल्यवान वस्तूंनी सजवलेलं असावं. धनुष्य बनवायला तीन वस्तू उत्तम मानल्या जातात: लोखंड, शिंग आणि लाकूड, हे द्विजश्रेष्ठा.

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस्तथा । दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं ।। २४५.

ज्याला बांधायचं त्यासाठी बांबू, स्नायु किंवा कातडी हे तीन पदार्थ उत्तम मानले जातात. लाकडी धनुष्याचं उत्तम माप चार हातांचं असावं.