अग्निपुराणम्

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्त्तनात् । मिथःसम्बन्धकथनं मृदुपूर्व्वं च भाषणं ।। २४१.

साम चार प्रकारचे मानले आहे: पूर्वी केलेल्या उपकारांची आठवण करून देणे, आपापसातील संबंध सांगणे, आणि सुरुवातीला गोड बोलणे.

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं । यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः ।। २४१.

कोणी आले की त्याचे स्वागत करावे, 'मी तुझा आहे' असे बोलावे आणि भेटवस्तू द्याव्यात; मिळालेल्या संपत्तीचे दान तीन प्रकारचे असते — उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ.

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं । द्रव्यदानमपूर्व्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्त्तनं ।। २४१.

त्यावेळी, जे मिळाले त्याचा स्वीकार करावा, नवीन वस्तू द्याव्यात आणि स्वतःहून काही देण्याची सुरुवात करावी.

देयश्च चप्रतिमोक्षश्च दानं पञ्चविधं स्मृतं । स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा ।। २४१.

देणे, मुक्त करणे आणि दान — हे पाच प्रकारचे मानले आहेत; त्यात स्नेह, आसक्ती कमी करणे आणि आनंद निर्माण करणेही येते.

मिथो भेदश्च भेदज्ञैर्भेदश्च त्रिविधः स्मृतः । बधोऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः ।। २४१.

भेद तज्ञांच्या मते तीन प्रकारचा असतो: एकमेकांत फूट पाडणे, संपत्ती काढून घेणे आणि त्रास देणे — हेच दंडाचे तीन प्रकार आहेत.

प्रकाशश्चाप्र्काशश्च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः । उद्विजेत हतैर्ल्लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते ।। २४१.

सर्वांसमोर आणि गुप्तपणे केलेली कृत्ये — जे लोकांना अप्रिय आहेत, ती उघडपणे करावीत; दोषींना शिक्षा करून लोकांना भीती दाखवावी आणि अशा वेळी बक्षीस द्यावे.

विशेषेणोपनिषद्योगैर्हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः । जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे ।। २४१.

विशेषतः, शत्रूंना गुप्त उपायांनी किंवा शस्त्राने मारावे; पण द्विजाला केवळ जन्मामुळे मारू नये — त्याला सामाने वश करावे.

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव । ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः ।। २४१.

जणू मनाला शांती देत आहे, अमृत पित आहे किंवा गिळत आहे असे वाटावे, अशा प्रकारची गोड आणि मनाला सुखावणारी वाणी नेहमी वापरावी.

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः । राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्बावितस्तथा ।। २४१.

जो खोट्या आरोपांनी त्रस्त आहे, श्रीमंतीची इच्छा करतो, बोलावले तरी सन्मान मिळत नाही, राजाचा द्वेष करतो, चुकीचे वागतो किंवा स्वतःला मोठे समजतो —

विच्छिन्नधर्म्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः । अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरोऽपि सान्त्वितः ।। २४१.

ज्याचे धर्म, इच्छा किंवा संपत्ती तुटले आहेत, जो रागावलेला, अभिमानी, अपमानित किंवा कारण नसताना टाकून दिला आहे, किंवा जो शत्रू झाला आहे — त्याला सामाने जिंकावे.

हृतद्र्व्यकलत्रश्च पूजार्होऽप्रतिपूजितः । एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान् ।। २४१.

ज्याची संपत्ती किंवा पत्नी हिरावली गेली आहे, जो सन्मानास पात्र असूनही सन्मान मिळत नाही — असे लोक, जे नेहमीच शंकित असतात, शत्रूच्या बाजूने फोडावेत.

आगतान् पूजयेत् कामैर्न्निजांश्च प्रशमन्नयेत् । सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं ।। २४१.

जे आले आहेत त्यांना हवे तसे सन्मान द्यावा, आपले लोक शांत ठेवावेत; फार भीतीच्या प्रसंगी सामाचा वापर करावा.

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्त्तिताः । मित्रं हतं क्काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्य्यते ।। २४१.

मुख्य दान, सन्मान आणि भेदाचे उपाय सांगितले आहेत; मित्र नष्ट झाला की, जसे कीड लागलेल्या लाकडासारखा, तो तुटून जातो.

त्रिशक्तिर्द्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् । मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत् ।। २४१.

तीन शक्ती, वेळ आणि जागा जाणणाऱ्याने शत्रूंना दंडाने वश करावे; मैत्रीभाव आणि चांगली बुद्धी असणाऱ्याला सामाने जिंकावे.

लुब्धं क्षीणञ्च चदानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया । दण्डस्य दर्शनाद्‌दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः ।। २४१.

लोभी आणि दुर्बल यांना दानाने जिंकावे; एकमेकांवर शंका घेणारे मित्र आणि वाईट वागणारे — जसे पुत्र, भाऊ — यांना दंडाची भीती किंवा सामाने वश करावे.

दानभेदैश्चमूमुख्यान् योधान् जनपदादिकान् । सामन्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान् ।। २४१.

दान देऊन किंवा फूट पाडून, सेनापती, सैनिक, गावकरी, तसेच सरहद्दीवरील प्रमुख आणि जंगलात राहणारे यांना, चुकी केल्यास फूट किंवा शिक्षा देऊन वश करावे.

देवताप्रतिमानान्तु पूजयान्तर्गतैर्न्नरैः । पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्‌भुतदर्शनः ।। २४१.

देवतांच्या मूर्तींची पूजा, आत लपलेल्या माणसांनी करावी; एखादा पुरुष, स्त्रीचे वस्त्र घालून, रात्री अद्भुत रूपात दिसावा.

वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपिकी । कामतो रूपधारित्वं शस्त्रागन्यश्माम्बुवर्षणं ।। २४१.

वेताळ, घुबड, पिशाच्च आणि शिव यांची रूपे इच्छेनुसार धारण करता येतात; तसेच हवे तसे रूप बदलणे आणि शस्त्र, अग्नी, दगड, पाणी यांचा वर्षाव करणे शक्य असते.

तमोऽनिलोऽनलो मेव इति माया ह्यमानुषी। जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीस्वरूपतां ।। २४१.

अंधार, वारा, अग्नी आणि माया — जी मानवाची नाही — यांचा वापर करून भीमाने, स्त्रीचे रूप घेऊन, कीचकाचा वध केला.

अन्याये व्यस्ने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं । उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश्च हिडिम्बया ।। २४१.

अन्याय, संकट किंवा युद्धात कोणी गुंतला असेल आणि थांबवता येत नसेल, तर दुर्लक्ष करावे; जसे भाऊसाठी आठवले आणि हिडिंबेनं दाखवले.

मेघान्धकारवृष्टग्निपर्वताद्‌भुतदर्शनं । दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां ।। २४१.

मेघ, अंधार, पाऊस, अग्नी, पर्वत यांचे अद्भुत दर्शन, तसेच सैन्याचा ठावठिकाणा आणि ध्वज असलेल्या लोकांचे दर्शन.

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां व दर्शनं । इतीन्द्रजालं द्विषताम्भीत्यर्थमुपकल्पयेत् ।। २४१.

कापलेले, फाडलेले, तुटलेले किंवा एकत्र झालेले यांचे दर्शन; असे करून शत्रूंना घाबरवण्यासाठी जादू वापरावी.

अग्निरुवाच रामोक्तोक्ता मथा नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे । लक्षणं यत्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा ।। २४३.

अग्नी म्हणाले: रामाने सांगितलेली नीती, राजन, स्त्रिया आणि पुरुष दोघांसाठी सारखीच आहे; जी चिन्हे समुद्राने सांगितली आणि पूर्वी गर्गाने सांगितली होती.

समुद्र उवाच । पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं । एकाधिको द्विशुक्लश्च त्रिगम्भीरस्तथैव च ।। २४३.

समुद्र म्हणाले: मी पुरुषांची आणि स्त्रियांची शुभ-अशुभ लक्षणे सांगतो: एक अधिक, दोन पांढरे, तीन खोल, असे.

त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिभिर्व्याप्नोति यस्तया । त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश्च सुव्रत ।। २४३.

तीन प्रकारचे, तीन लोंबते, तीन गोष्टींनी व्यापलेले; तीन रेषा, तीन वाकडे, आणि तीन काळ जाणणारा, हे सर्व श्रेष्ठ आहे.

पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश्च तथा त्रिषु । चतुर्ल्लेशस्तथा यश्च तथैव च चतुःसमः ।। २४३.

पुरुषाच्या अंगात तीन ठिकाणी रुंदी आणि सुंदर लक्षणे असतात; चार चिन्हे आणि चार बाबतीत समता असते.

चतुष्किष्कुश्चतुर्दंश्च सप्तस्नेहो नवामलः । दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलं ।। २४३.

चार मांडी, चार दात, सात स्निग्धता, नऊ शुद्धता, दहा कमळे, दहा मांडणी, आणि वडाच्या झाडासारखी गोलाई.

षडुन्नतोऽष्टवंशश्च सप्तस्नहो नवामलः । दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः ।। २४३.

सहा उंच, आठ भाग, सात स्निग्धता, नऊ शुद्धता, दहा कमळे, दहा मांडणी, आणि वडाच्या झाडासारखी गोलाई.

चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षश्च शस्यते । धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्येकाधिको मतः ।। २४३.

चौदा समजोड्या, सोळा डोळे हे प्रशंसनीय; धर्म, अर्थ, काम युक्त, आणि धर्म एक अधिक मानला जातो.