अग्निपुराणम्

इति पूर्व्वेपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं । अनावृष्टिश्च पीडादी राष्ट्रव्यसनमुच्यते ।। २४१.

याआधी सांगितलेले हेच मंत्रीचे दुर्गुण मानले जातात. दुष्काळ आणि लोकांना होणारा त्रास हे राज्याचे संकट समजले जाते.

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता । क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते ।। २४१.

किल्ल्याची यंत्रे, भिंती आणि खंदक तुटलेले असणे, शस्त्रांची कमतरता आणि सैन्य कमी होणे — हे किल्ल्याचे संकट मानले जाते.

व्ययीकृतः परिक्षिप्तोऽप्रजितोऽसञ्चितस्तथा । दषितो दरसंस्थश्च कोषव्यसनमुच्यते ।। २४१.

धनकोष रिकामा होणे, शत्रूंनी वेढा घालणे, अजिंक्य असणे, साठा न वाढवणे, लुटणे किंवा शत्रूच्या ताब्यात जाणे — हे धनकोषाचे संकट समजले जाते.

उपरुद्धं परिक्षिप्तोऽप्तममानितविमानितं । अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं ।। २४१.

जेव्हा सैन्य अडवले जाते, वेढले जाते, मित्रांकडून सन्मान मिळत नाही, अपमानित होते, अस्तित्वातच नसते, आजारी पडते, थकते, दूरवरून येते किंवा नुकतेच आलेले असते—

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा । आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च ।। २४१.

जेव्हा सैन्य कमी होते, परतवले जाते, पुढचे सैनिक मारले जातात, निराशा आणि हताशा वाढते, किंवा खोटी बातमी पसरते—

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च । विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च ।। २४१.

जेव्हा स्त्रिया आणि मुलांमुळे सैन्य विखुरले जाते, आतून भांडणे होतात, वादामुळे फूट पडते किंवा मुळ गमावते—

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च । दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते ।। २४१.

जेव्हा सैन्याचा मालक नसतो, एकत्रितपणा नसतो, रांगा तुटतात, नियंत्रण कठीण होते किंवा दुसऱ्याच्या कामासाठी पकडले जाते— हे सैन्याचे संकट म्हणतात.

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुवलेन च । कामकोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत् ।। २४१.

मित्रावर दैवाचा प्रसंग येतो, शत्रूच्या ताकदीने तो पकडला जातो, वासना, राग किंवा अशा दोषांनी तो ग्रासला जातो, किंवा शत्रूंकडून त्याचा उत्साह कमी होतो—

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः । कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः ।। २४१.

रागामुळे संपत्तीचे नुकसान, कठोर बोलणे किंवा शिक्षा देताना कठोरपणा, वासनेतून शिकार व जुगार, दारू पिणे आणि स्त्रिया — हे सर्व दुर्गुण आहेत.

वाक्‌पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं । असिद्धसाधनं दण्डस्यं युक्त्यावनयोन्नृपः ।। २४१.

लोकांत कठोर बोलणे हे त्रासदायक आणि निरर्थक असते. शिक्षा योग्य पद्धतीने न दिल्यास किंवा विचारपूर्वक न केल्यास, राजा संकटात येतो.

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः । भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं ।। २४१.

जो राजा शिक्षा देताना कठोर असतो, तो सर्व प्राण्यांना त्रास देतो. जेव्हा प्राणी त्रासले जातात, तेव्हा ते शत्रूंच्या आश्रयाला जातात.

विवृद्धाः शत्रवश्चैव विनाशाय भवन्ति ते । दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः ।। २४१.

शत्रू बलवान झाले की विनाश घडतो. मोठ्या हितासाठी वाईटाचा त्याग करावा.

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते । पानात् कार्य्यादिनो ज्ञानं मृगयातोऽरितः ।। २४१.

नीती जाणणारे ज्ञानी संपत्तीचे बिघाड हे दुर्गुण मानतात. दारूमुळे समज कमी होते, शिकार केल्याने कर्तव्यापासून दूर जाता.

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने । धर्म्मार्थप्राणनाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं ।। २४१.

थकवा दूर करण्यासाठी राजा जंगलात शिकार करू शकतो; पण जुगारामुळे धर्म, संपत्ती, प्राण यांचा नाश होतो आणि भांडणे निर्माण होतात.

कालातिपातो धर्म्मार्थपीडा स्त्रीव्यसनाद्भ्वेत् । पानदोषात् प्राणनाशः कार्य्याकार्यविनिश्चयः ।। २४१.

स्त्रियांच्या व्यसनामुळे वेळ वाया जातो, धर्म आणि संपत्तीचे नुकसान होते. दारूच्या दोषामुळे प्राणाचा नाश होतो आणि योग्य-अयोग्याचा गोंधळ होतो.

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् । स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं ।। २४१.

शिबिर मांडण्यात आणि शकुन ओळखण्यात निपुण असावा, तो शत्रूवर विजय मिळवू शकतो. राजाचा वसतिस्थान आणि धनकोष शिबिराच्या मध्यभागी असावा.

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्‌द्विषदाटविकं बलं । राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत् ।। २४१.

मुख्य सैन्य — गिल्डचे लोक, मित्र, शत्रू आणि अरण्यातील लोक — यांना राजवाड्याभोवती योग्य क्रमाने ठेवावे.

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः । परिभ्रमेच्चत्वरांश्च मण्डलेन वहिर्न्निशि ।। २४१.

सेनेचा एक भाग, सेनापतीच्या नेतृत्वाखाली आणि पूर्ण शस्त्रबद्ध, रात्री चौकांच्या भोवती वर्तुळाकार फिरावा.

वार्त्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः । निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व्व एवोपलक्षितः ।। २४१.

सीमेवर फिरणाऱ्यांकडून आपली बातमी मिळवावी; जो कोणी बाहेर जातो किंवा आत येतो, त्याच्यावर नीट लक्ष ठेवावे.

सामदानं च भेदश्च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं । मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान् ।। २४१.

साम, दान, भेद, दंड, दुर्लक्ष, माया आणि कपट — हे सात उपाय उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी वापरावेत.

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्त्तनात् । मिथःसम्बन्धकथनं मृदुपूर्व्वं च भाषणं ।। २४१.

साम चार प्रकारचे मानले आहे: पूर्वी केलेल्या उपकारांची आठवण करून देणे, आपापसातील संबंध सांगणे, आणि सुरुवातीला गोड बोलणे.

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं । यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः ।। २४१.

कोणी आले की त्याचे स्वागत करावे, 'मी तुझा आहे' असे बोलावे आणि भेटवस्तू द्याव्यात; मिळालेल्या संपत्तीचे दान तीन प्रकारचे असते — उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ.

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं । द्रव्यदानमपूर्व्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्त्तनं ।। २४१.

त्यावेळी, जे मिळाले त्याचा स्वीकार करावा, नवीन वस्तू द्याव्यात आणि स्वतःहून काही देण्याची सुरुवात करावी.

देयश्च चप्रतिमोक्षश्च दानं पञ्चविधं स्मृतं । स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा ।। २४१.

देणे, मुक्त करणे आणि दान — हे पाच प्रकारचे मानले आहेत; त्यात स्नेह, आसक्ती कमी करणे आणि आनंद निर्माण करणेही येते.

मिथो भेदश्च भेदज्ञैर्भेदश्च त्रिविधः स्मृतः । बधोऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः ।। २४१.

भेद तज्ञांच्या मते तीन प्रकारचा असतो: एकमेकांत फूट पाडणे, संपत्ती काढून घेणे आणि त्रास देणे — हेच दंडाचे तीन प्रकार आहेत.

प्रकाशश्चाप्र्काशश्च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः । उद्विजेत हतैर्ल्लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते ।। २४१.

सर्वांसमोर आणि गुप्तपणे केलेली कृत्ये — जे लोकांना अप्रिय आहेत, ती उघडपणे करावीत; दोषींना शिक्षा करून लोकांना भीती दाखवावी आणि अशा वेळी बक्षीस द्यावे.

विशेषेणोपनिषद्योगैर्हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः । जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे ।। २४१.

विशेषतः, शत्रूंना गुप्त उपायांनी किंवा शस्त्राने मारावे; पण द्विजाला केवळ जन्मामुळे मारू नये — त्याला सामाने वश करावे.

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव । ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः ।। २४१.

जणू मनाला शांती देत आहे, अमृत पित आहे किंवा गिळत आहे असे वाटावे, अशा प्रकारची गोड आणि मनाला सुखावणारी वाणी नेहमी वापरावी.

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः । राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्बावितस्तथा ।। २४१.

जो खोट्या आरोपांनी त्रस्त आहे, श्रीमंतीची इच्छा करतो, बोलावले तरी सन्मान मिळत नाही, राजाचा द्वेष करतो, चुकीचे वागतो किंवा स्वतःला मोठे समजतो —