अग्निपुराणम्

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतितषेधनं । व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं ।। २४१.

आय आणि खर्च, न्यायव्यवस्था, शत्रू व प्रतिस्पर्ध्यांना आवर घालणे—ही संकटावर उपाय आहेत आणि राज्य व राजाची रक्षा करतात.

इत्यमात्यस्य कर्म्मदं इन्ति सव्यसनान्वितः । हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत् ।। २४१.

मंत्र्याची कर्तव्ये अशी सांगितली आहेत, जरी संकट आले तरी. त्याच्याकडे सोने, धान्य, वस्त्रे, वाहन आणि संतती असावी.

तथान्ये द्रव्यनिचया हन्ति सव्यसना प्रजा । प्र्जानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः ।। २४१.

इतर संपत्तीचे साठेही संकटामुळे नष्ट होतात. संकटात सापडलेल्या प्रजांचे रक्षण खजिना आणि शिक्षा यावर अवलंबून असते.

पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्द्दिनं । तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः ।। २४१.

नगरातील लोक आणि इतरही कठीण काळात आसरा देऊन मदत करतात. गुप्त युद्ध, जनतेचे रक्षण आणि मित्र-शत्रू ओळखणे आवश्यक आहे.

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् । भृत्यानां भरणं दानं प्र्जामित्रपरिग्रहः ।। २४१.

सीमावर्ती प्रमुखाने चूक केली तर त्याला त्याच संकटामुळे नाश येतो. नोकरांचे पालनपोषण, दान देणे आणि प्रजेमधील मित्र ओळखणे आवश्यक आहे.

धर्म्मकामादिभेदश्च दुर्गसंस्कारभूषणं । कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः ।। २४१.

धर्म, काम वगैरे भेद आणि किल्ल्यांचे बळकटपणेसुद्धा खजिना गेल्यावर नष्ट होतात, कारण राजा खजिन्यावर आधारलेला असतो.

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्द्दनं । दूरकार्य्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत् ।। २४१.

मित्र-शत्रूंचे व्यवहार, संपत्ती, शत्रूंचा नाश आणि दूरचे काम पटकन करणे—या सगळ्या गोष्टी शिक्षा या संकटामुळे नष्ट होतात.

संस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि । धनाद्यैरुपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत् ।। २४१.

हे मित्रांना बळकट करते आणि शत्रूंना नष्ट करते; पण संपत्ती वगैरेचा उपयोग मित्रांच्या संकटामुळे नष्ट होतो.

राजाच सव्यसनी हन्याद्राजकार्य्याणि यानि च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्यमर्थदूषणमेव च ।। २४१.

संकटाने ग्रस्त राजा राजाचे कामे नष्ट करतो; कठोर बोलणे, शिक्षा आणि संपत्तीचे भ्रष्ट होणे हेही घडते.

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः । आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता ।। २४१.

दारू पिणे, स्त्रिया, शिकार, जुगार — हे राजाचे मोठे दुर्गुण आहेत. त्याचबरोबर आळशीपणा, हट्टीपणा, गर्व, बेफिकीरी आणि फूट पाडणे हेही त्यात येतात.

इति पूर्व्वेपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं । अनावृष्टिश्च पीडादी राष्ट्रव्यसनमुच्यते ।। २४१.

याआधी सांगितलेले हेच मंत्रीचे दुर्गुण मानले जातात. दुष्काळ आणि लोकांना होणारा त्रास हे राज्याचे संकट समजले जाते.

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता । क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते ।। २४१.

किल्ल्याची यंत्रे, भिंती आणि खंदक तुटलेले असणे, शस्त्रांची कमतरता आणि सैन्य कमी होणे — हे किल्ल्याचे संकट मानले जाते.

व्ययीकृतः परिक्षिप्तोऽप्रजितोऽसञ्चितस्तथा । दषितो दरसंस्थश्च कोषव्यसनमुच्यते ।। २४१.

धनकोष रिकामा होणे, शत्रूंनी वेढा घालणे, अजिंक्य असणे, साठा न वाढवणे, लुटणे किंवा शत्रूच्या ताब्यात जाणे — हे धनकोषाचे संकट समजले जाते.

उपरुद्धं परिक्षिप्तोऽप्तममानितविमानितं । अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं ।। २४१.

जेव्हा सैन्य अडवले जाते, वेढले जाते, मित्रांकडून सन्मान मिळत नाही, अपमानित होते, अस्तित्वातच नसते, आजारी पडते, थकते, दूरवरून येते किंवा नुकतेच आलेले असते—

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा । आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च ।। २४१.

जेव्हा सैन्य कमी होते, परतवले जाते, पुढचे सैनिक मारले जातात, निराशा आणि हताशा वाढते, किंवा खोटी बातमी पसरते—

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च । विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च ।। २४१.

जेव्हा स्त्रिया आणि मुलांमुळे सैन्य विखुरले जाते, आतून भांडणे होतात, वादामुळे फूट पडते किंवा मुळ गमावते—

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च । दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते ।। २४१.

जेव्हा सैन्याचा मालक नसतो, एकत्रितपणा नसतो, रांगा तुटतात, नियंत्रण कठीण होते किंवा दुसऱ्याच्या कामासाठी पकडले जाते— हे सैन्याचे संकट म्हणतात.

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुवलेन च । कामकोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत् ।। २४१.

मित्रावर दैवाचा प्रसंग येतो, शत्रूच्या ताकदीने तो पकडला जातो, वासना, राग किंवा अशा दोषांनी तो ग्रासला जातो, किंवा शत्रूंकडून त्याचा उत्साह कमी होतो—

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः । कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः ।। २४१.

रागामुळे संपत्तीचे नुकसान, कठोर बोलणे किंवा शिक्षा देताना कठोरपणा, वासनेतून शिकार व जुगार, दारू पिणे आणि स्त्रिया — हे सर्व दुर्गुण आहेत.

वाक्‌पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं । असिद्धसाधनं दण्डस्यं युक्त्यावनयोन्नृपः ।। २४१.

लोकांत कठोर बोलणे हे त्रासदायक आणि निरर्थक असते. शिक्षा योग्य पद्धतीने न दिल्यास किंवा विचारपूर्वक न केल्यास, राजा संकटात येतो.

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः । भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं ।। २४१.

जो राजा शिक्षा देताना कठोर असतो, तो सर्व प्राण्यांना त्रास देतो. जेव्हा प्राणी त्रासले जातात, तेव्हा ते शत्रूंच्या आश्रयाला जातात.

विवृद्धाः शत्रवश्चैव विनाशाय भवन्ति ते । दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः ।। २४१.

शत्रू बलवान झाले की विनाश घडतो. मोठ्या हितासाठी वाईटाचा त्याग करावा.

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते । पानात् कार्य्यादिनो ज्ञानं मृगयातोऽरितः ।। २४१.

नीती जाणणारे ज्ञानी संपत्तीचे बिघाड हे दुर्गुण मानतात. दारूमुळे समज कमी होते, शिकार केल्याने कर्तव्यापासून दूर जाता.

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने । धर्म्मार्थप्राणनाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं ।। २४१.

थकवा दूर करण्यासाठी राजा जंगलात शिकार करू शकतो; पण जुगारामुळे धर्म, संपत्ती, प्राण यांचा नाश होतो आणि भांडणे निर्माण होतात.

कालातिपातो धर्म्मार्थपीडा स्त्रीव्यसनाद्भ्वेत् । पानदोषात् प्राणनाशः कार्य्याकार्यविनिश्चयः ।। २४१.

स्त्रियांच्या व्यसनामुळे वेळ वाया जातो, धर्म आणि संपत्तीचे नुकसान होते. दारूच्या दोषामुळे प्राणाचा नाश होतो आणि योग्य-अयोग्याचा गोंधळ होतो.

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् । स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं ।। २४१.

शिबिर मांडण्यात आणि शकुन ओळखण्यात निपुण असावा, तो शत्रूवर विजय मिळवू शकतो. राजाचा वसतिस्थान आणि धनकोष शिबिराच्या मध्यभागी असावा.

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्‌द्विषदाटविकं बलं । राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत् ।। २४१.

मुख्य सैन्य — गिल्डचे लोक, मित्र, शत्रू आणि अरण्यातील लोक — यांना राजवाड्याभोवती योग्य क्रमाने ठेवावे.

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः । परिभ्रमेच्चत्वरांश्च मण्डलेन वहिर्न्निशि ।। २४१.

सेनेचा एक भाग, सेनापतीच्या नेतृत्वाखाली आणि पूर्ण शस्त्रबद्ध, रात्री चौकांच्या भोवती वर्तुळाकार फिरावा.

वार्त्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः । निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व्व एवोपलक्षितः ।। २४१.

सीमेवर फिरणाऱ्यांकडून आपली बातमी मिळवावी; जो कोणी बाहेर जातो किंवा आत येतो, त्याच्यावर नीट लक्ष ठेवावे.