अग्निपुराणम्

खन्याकरबलादानं शुन्यानां च निवेशनं । अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तोऽनुपालयेत् ।। २३९.

राजाने खाण, कर वसुली आणि ओसाड जमिनींची वसाहत यांचे व्यवस्थापन करावे. चांगल्या वर्तनाचा राजा हे आठ प्रकारचे कर्तव्य पाळावा.

आमुक्तिकेभ्यश्चौरेभ्यः पौरेब्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच्च चप्रजानां पञ्चधा भयं ।। २३९.

छुप्या चोरांकडून, दरोडेखोरांकडून, नगरवासियांकडून, राजाचे लाडके लोक आणि राजाच्या लोभामुळे — प्रजेला ही पाच प्रकारची भीती असते.

अवेक्ष्यैतद्भ्यं काले आददीत करं नृपः । अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत् ।। २३९.

राजाने योग्य वेळी ह्या सर्वांकडून कर गोळा करावा. त्याने स्वतःचे शरीर, आपले अंतरंग आणि आपले राज्य बाह्य शत्रूंपासून जपावे.

दड्यांस्तु दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्चःविषादितः । स्त्रियः पुत्रांश्च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन ।। २३९.

राजाने दोषींना शिक्षा द्यावी आणि विषापासून स्वतःचे रक्षण करावे. स्त्रिया, पुत्र आणि शत्रू यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.

राम उवाच प्रभावोत्साहशक्तिभ्‌यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ।। २४१.

राम म्हणाले: सामर्थ्य आणि उत्साह यांच्याबरोबर सल्ल्याची शक्ती श्रेष्ठ मानली जाते. सामर्थ्य आणि उत्साह असलेल्या कविने देवांचे पुरोहित जिंकले.

मन्त्रयेतेह कार्य्याणि नानाप्तैर्न्नाबिपश्चिता । अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं ।। २४१.

येथे कामांची चर्चा ज्ञानी लोकांबरोबर करावी, अज्ञानींशी नाही. जे अशक्य कार्य सुरू करतात, त्यांना प्रयत्नाशिवाय फळ कसे मिळेल?

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चयः । अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं ।। २४१.

न कळलेल्या गोष्टींचे ज्ञान, जे कळले आहे त्याची खात्री, अर्थाच्या दुविधेतील शंका सोडवणे आणि उरलेले समजणे — हे सल्ल्याचे फळ आहे.

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः पञढ्चान्नो मन्त्र इष्यते ।। २४१.

मित्र, कार्यसिद्धीचे उपाय, देशकालानुसार विभागणी, आणि संकटावर उपाय — हे पाच सल्ल्याचे मुख्य भाग मानले जातात.

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं । सहायोत्थानसम्पच्च कर्म्मणां सिद्धिलक्षणं ।। २४१.

मनाची प्रसन्नता, श्रद्धा, कामातील कौशल्य, सहकाऱ्यांचा प्रयत्न आणि कार्यात यश — हे सिद्धीची लक्षणे आहेत.

मदः प्रमादः कामश्च सुप्तप्रलपितानि च । भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा ।। २४१.

अहंकार, बेपर्वाई, इच्छा आणि झोपेत बोलणे — हे लपलेले दोष सल्ल्याचा नाश करतात, तसेच जे स्त्रिया केवळ सुखात रमतात त्या देखील.

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मी शस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः । अब्यस्तकर्म्मां नृपतेर्दूतो भवितुमर्हति ।। २४१.

जो धाडसी, स्मरणशक्ती असलेला, वक्तृत्ववान, शस्त्र आणि शास्त्रात निपुण आहे, आणि जो कामात दुर्लक्ष करत नाही — तो राजाचा दूत होण्यास योग्य आहे.

सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः ।। २४१.

दूत त्याच्या क्षमतेनुसार आणि काही गोष्टींमध्ये अपूर्ण असल्यास, तीन प्रकारचे असतात असे मानले जाते.

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं। कालमीक्षेत कार्य्यार्थमनुज्ञातश्च निष्पतेत् ।। २४१.

शत्रूचे नगर नीट माहिती न घेता किंवा कुणाकडून गुप्त बातमी न मिळवता जाऊ नये, आणि कुणा चुगली करणाऱ्याजवळ जाऊ नये. कामासाठी योग्य वेळ पाहावा आणि परवानगी मिळाल्यावरच निघावे.

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च । रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः ।। २४१.

शत्रूची कमकुवत जागा, त्याचा खजिना, मित्र आणि सैन्य यांची माहिती मिळवावी. डोळे, शरीर आणि हालचाली पाहून त्याची आवड-नावड ओळखावी.

कुर्य्याच्चतुर्विधं स्तोत्रं पक्षयोरुभयोरपि । तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत् ।। २४१.

दोन्ही बाजूंच्या चार प्रकारच्या बातम्या तयार कराव्यात आणि योग्य चिन्हे असलेल्या विश्वासू तपस्व्यांसोबत राहावे.

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्र्काशश्चरो द्विधा । बणिक् कृषीबलो लिङ्गी बिक्षुकाद्यात्मकाश्चराः ।। २४१.

गुप्तहेर उघड किंवा गुप्त असू शकतो. गुप्त गुप्तहेर दोन प्रकारचे असतात: व्यापारी, शेतकरी, मजूर, साधू, भिकारी आणि इतरही गुप्तहेर म्हणून काम करतात.

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते । प्रकृतिव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत् ।। २४१.

जेव्हा दूतांचे प्रयत्न निष्फळ ठरतात, तेव्हा संकटात सापडलेल्या शत्रूकडे जावे. त्याच्या नैसर्गिक आपत्तीचे निरीक्षण करून योग्य कृती करावी.

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं । हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा ।। २४१.

जे नाश घडवते त्याला संकट म्हणतात: आग, पाणी, रोग, दुष्काळ आणि साथ.

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं। दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत् ।। २४१.

अशा प्रकारे, पाच प्रकारची संकटे मानली जातात: दैवी आणि मानवी. दैवी संकट माणसाच्या प्रयत्नाने आणि शांततेने थांबवता येते.

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् । मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्य्यानुष्ठानमायतिः ।। २४१.

नीती आणि कृतीने मानवी संकट दूर करता येते. सल्ला, सल्ल्याचे फळ मिळवणे आणि काम योग्य रीतीने पार पाडणे आवश्यक आहे.

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतितषेधनं । व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं ।। २४१.

आय आणि खर्च, न्यायव्यवस्था, शत्रू व प्रतिस्पर्ध्यांना आवर घालणे—ही संकटावर उपाय आहेत आणि राज्य व राजाची रक्षा करतात.

इत्यमात्यस्य कर्म्मदं इन्ति सव्यसनान्वितः । हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत् ।। २४१.

मंत्र्याची कर्तव्ये अशी सांगितली आहेत, जरी संकट आले तरी. त्याच्याकडे सोने, धान्य, वस्त्रे, वाहन आणि संतती असावी.

तथान्ये द्रव्यनिचया हन्ति सव्यसना प्रजा । प्र्जानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः ।। २४१.

इतर संपत्तीचे साठेही संकटामुळे नष्ट होतात. संकटात सापडलेल्या प्रजांचे रक्षण खजिना आणि शिक्षा यावर अवलंबून असते.

पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्द्दिनं । तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः ।। २४१.

नगरातील लोक आणि इतरही कठीण काळात आसरा देऊन मदत करतात. गुप्त युद्ध, जनतेचे रक्षण आणि मित्र-शत्रू ओळखणे आवश्यक आहे.

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् । भृत्यानां भरणं दानं प्र्जामित्रपरिग्रहः ।। २४१.

सीमावर्ती प्रमुखाने चूक केली तर त्याला त्याच संकटामुळे नाश येतो. नोकरांचे पालनपोषण, दान देणे आणि प्रजेमधील मित्र ओळखणे आवश्यक आहे.

धर्म्मकामादिभेदश्च दुर्गसंस्कारभूषणं । कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः ।। २४१.

धर्म, काम वगैरे भेद आणि किल्ल्यांचे बळकटपणेसुद्धा खजिना गेल्यावर नष्ट होतात, कारण राजा खजिन्यावर आधारलेला असतो.

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्द्दनं । दूरकार्य्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत् ।। २४१.

मित्र-शत्रूंचे व्यवहार, संपत्ती, शत्रूंचा नाश आणि दूरचे काम पटकन करणे—या सगळ्या गोष्टी शिक्षा या संकटामुळे नष्ट होतात.

संस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि । धनाद्यैरुपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत् ।। २४१.

हे मित्रांना बळकट करते आणि शत्रूंना नष्ट करते; पण संपत्ती वगैरेचा उपयोग मित्रांच्या संकटामुळे नष्ट होतो.

राजाच सव्यसनी हन्याद्राजकार्य्याणि यानि च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्यमर्थदूषणमेव च ।। २४१.

संकटाने ग्रस्त राजा राजाचे कामे नष्ट करतो; कठोर बोलणे, शिक्षा आणि संपत्तीचे भ्रष्ट होणे हेही घडते.