अग्निपुराणम्

योगविज्ञानसत्त्वाढ्यं महापक्षं प्रियम्बदं । आयतिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुल ।। २३९.

योगज्ञानाने समृद्ध, मनाने बळकट, मोठा आधार देणारा, गोड बोलणारा, संयमी, स्थिर आणि न बदलणारा — असा चांगल्या कुळातील मित्र निवडावा.

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा । वाक्‌ सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः ।। २३९.

मित्रता तीन प्रकारे मिळते: दूरवरून जवळ येणे, स्पष्ट आणि मनापासून बोलणे, आणि आदराने काहीतरी देणे.

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं । औरसं तत्र सन्नद्धं१६ तथा वंशक्रमागतं ।। २३९.

मित्रतेतून धर्म, काम आणि अर्थ — अशी तीन प्रकारची फळे मिळतात; त्यात जन्मतः असलेली, घट्ट असलेली आणि वंशपरंपरेने आलेली अशी नाती असतात.

रक्षइतं व्ससनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं । मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुःखता ।। २३९.

मित्र चार प्रकारचे असते आणि ते संकटांपासून आपली रक्षा करते, हे जाणावे. मित्रामध्ये सत्यता, आणि सुखदुःखात समान सहभाग असे गुण असतात.

वक्ष्येऽनुजीविनां वृत्तं सेवी सेवेत भूपतिं । दक्षता भद्रता दार्ढ्य क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता ।। २३९.

मी सेवकांचे वर्तन सांगतो: सेवकाने राजाची सेवा करावी. त्याच्यात कौशल्य, चांगला स्वभाव, दृढता, संयम आणि त्रास सहन करण्याची तयारी असावी.

सन्तोषः शीलभुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं । यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात् ।। २३९.

समाधान, चांगले वर्तन आणि उत्साह हे सेवकाला शोभा आणतात. सेवकाने योग्य वेळी, नीतीनुसार, राजाची सेवा करावी.

परस्थानगमं क्रौर्य्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् । विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्य्याज् ज्यायसा सह ।। २३९.

सेवकाने दुसऱ्यांकडे जाणे, क्रूरपणा, गर्व आणि मत्सर सोडावे. त्याने आपल्या वरिष्ठाशी वाद किंवा भांडण करू नये.

गुह्यं मर्म्म च मन्त्रञ्च न च भर्त्तुः प्रकाशयेत् । रक्ताद् वृत्तिं समीहेत् विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं ।। २३९.

सेवकाने राजाचे गुपित, कमजोरी किंवा सल्ला इतरांना सांगू नये. जो राजा आपल्यावर प्रेम करतो, त्याच्याकडून उपजीविका मिळवावी; जो उदासीन आहे, त्याला सोडावे.

आजीव्यः सर्व्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् । आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च ।। २३९.

राजाने सर्व प्राण्यांचे पालन करणारा, पावसासारखा असावा. योग्य मार्गाने, कार्यसिद्धीसाठी, तो धन गोळा करू शकतो.

कुर्य्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षआन् सर्वकर्म्मसु । कृषिर्व्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं ।। २३९.

राजाने सर्व कामांसाठी, जसे शेती, व्यापारमार्ग, किल्ले, पूल आणि हत्ती बांधणे, यासाठी कर्तव्यदक्ष अधिकारी नेमावेत.

खन्याकरबलादानं शुन्यानां च निवेशनं । अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तोऽनुपालयेत् ।। २३९.

राजाने खाण, कर वसुली आणि ओसाड जमिनींची वसाहत यांचे व्यवस्थापन करावे. चांगल्या वर्तनाचा राजा हे आठ प्रकारचे कर्तव्य पाळावा.

आमुक्तिकेभ्यश्चौरेभ्यः पौरेब्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच्च चप्रजानां पञ्चधा भयं ।। २३९.

छुप्या चोरांकडून, दरोडेखोरांकडून, नगरवासियांकडून, राजाचे लाडके लोक आणि राजाच्या लोभामुळे — प्रजेला ही पाच प्रकारची भीती असते.

अवेक्ष्यैतद्भ्यं काले आददीत करं नृपः । अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत् ।। २३९.

राजाने योग्य वेळी ह्या सर्वांकडून कर गोळा करावा. त्याने स्वतःचे शरीर, आपले अंतरंग आणि आपले राज्य बाह्य शत्रूंपासून जपावे.

दड्यांस्तु दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्चःविषादितः । स्त्रियः पुत्रांश्च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन ।। २३९.

राजाने दोषींना शिक्षा द्यावी आणि विषापासून स्वतःचे रक्षण करावे. स्त्रिया, पुत्र आणि शत्रू यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.

राम उवाच प्रभावोत्साहशक्तिभ्‌यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ।। २४१.

राम म्हणाले: सामर्थ्य आणि उत्साह यांच्याबरोबर सल्ल्याची शक्ती श्रेष्ठ मानली जाते. सामर्थ्य आणि उत्साह असलेल्या कविने देवांचे पुरोहित जिंकले.

मन्त्रयेतेह कार्य्याणि नानाप्तैर्न्नाबिपश्चिता । अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं ।। २४१.

येथे कामांची चर्चा ज्ञानी लोकांबरोबर करावी, अज्ञानींशी नाही. जे अशक्य कार्य सुरू करतात, त्यांना प्रयत्नाशिवाय फळ कसे मिळेल?

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चयः । अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं ।। २४१.

न कळलेल्या गोष्टींचे ज्ञान, जे कळले आहे त्याची खात्री, अर्थाच्या दुविधेतील शंका सोडवणे आणि उरलेले समजणे — हे सल्ल्याचे फळ आहे.

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः पञढ्चान्नो मन्त्र इष्यते ।। २४१.

मित्र, कार्यसिद्धीचे उपाय, देशकालानुसार विभागणी, आणि संकटावर उपाय — हे पाच सल्ल्याचे मुख्य भाग मानले जातात.

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं । सहायोत्थानसम्पच्च कर्म्मणां सिद्धिलक्षणं ।। २४१.

मनाची प्रसन्नता, श्रद्धा, कामातील कौशल्य, सहकाऱ्यांचा प्रयत्न आणि कार्यात यश — हे सिद्धीची लक्षणे आहेत.

मदः प्रमादः कामश्च सुप्तप्रलपितानि च । भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा ।। २४१.

अहंकार, बेपर्वाई, इच्छा आणि झोपेत बोलणे — हे लपलेले दोष सल्ल्याचा नाश करतात, तसेच जे स्त्रिया केवळ सुखात रमतात त्या देखील.

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मी शस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः । अब्यस्तकर्म्मां नृपतेर्दूतो भवितुमर्हति ।। २४१.

जो धाडसी, स्मरणशक्ती असलेला, वक्तृत्ववान, शस्त्र आणि शास्त्रात निपुण आहे, आणि जो कामात दुर्लक्ष करत नाही — तो राजाचा दूत होण्यास योग्य आहे.

सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः ।। २४१.

दूत त्याच्या क्षमतेनुसार आणि काही गोष्टींमध्ये अपूर्ण असल्यास, तीन प्रकारचे असतात असे मानले जाते.

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं। कालमीक्षेत कार्य्यार्थमनुज्ञातश्च निष्पतेत् ।। २४१.

शत्रूचे नगर नीट माहिती न घेता किंवा कुणाकडून गुप्त बातमी न मिळवता जाऊ नये, आणि कुणा चुगली करणाऱ्याजवळ जाऊ नये. कामासाठी योग्य वेळ पाहावा आणि परवानगी मिळाल्यावरच निघावे.

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च । रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः ।। २४१.

शत्रूची कमकुवत जागा, त्याचा खजिना, मित्र आणि सैन्य यांची माहिती मिळवावी. डोळे, शरीर आणि हालचाली पाहून त्याची आवड-नावड ओळखावी.

कुर्य्याच्चतुर्विधं स्तोत्रं पक्षयोरुभयोरपि । तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत् ।। २४१.

दोन्ही बाजूंच्या चार प्रकारच्या बातम्या तयार कराव्यात आणि योग्य चिन्हे असलेल्या विश्वासू तपस्व्यांसोबत राहावे.

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्र्काशश्चरो द्विधा । बणिक् कृषीबलो लिङ्गी बिक्षुकाद्यात्मकाश्चराः ।। २४१.

गुप्तहेर उघड किंवा गुप्त असू शकतो. गुप्त गुप्तहेर दोन प्रकारचे असतात: व्यापारी, शेतकरी, मजूर, साधू, भिकारी आणि इतरही गुप्तहेर म्हणून काम करतात.

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते । प्रकृतिव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत् ।। २४१.

जेव्हा दूतांचे प्रयत्न निष्फळ ठरतात, तेव्हा संकटात सापडलेल्या शत्रूकडे जावे. त्याच्या नैसर्गिक आपत्तीचे निरीक्षण करून योग्य कृती करावी.

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं । हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा ।। २४१.

जे नाश घडवते त्याला संकट म्हणतात: आग, पाणी, रोग, दुष्काळ आणि साथ.

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं। दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत् ।। २४१.

अशा प्रकारे, पाच प्रकारची संकटे मानली जातात: दैवी आणि मानवी. दैवी संकट माणसाच्या प्रयत्नाने आणि शांततेने थांबवता येते.