अग्निपुराणम्

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता । गोहिता भूरिसलिला पुन्यैर्जनपदैर्युता ।। २३९.

जिथे जमीन सुपीक, पुण्यवान, खनिजांनी समृद्ध, गायींसाठी उपयुक्त, भरपूर पाणी असलेली आणि चांगल्या लोकांनी वसलेली आहे, ती भूमी प्रशंसनीय आहे.

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये ।। २३९.

सुंदर, हत्तींच्या बळाने संपन्न, पाणी, रस्ते आणि होड्या असलेली, दुसऱ्याची नसलेली जमीन मोठ्या समृद्धीसाठी योग्य मानली जाते.

शूद्रकारुवणिक्‌प्रायो महारम्भः कृषीबलः । सानुरागो रिपुद्वेषी पीड़ासहकरः पृथुः ।। २३९.

जिथे शेतकरी, कारागीर आणि व्यापारी भरपूर आहेत, मोठ्या प्रमाणात उद्योग आणि शेतीचे बळ आहे, आपुलकी, शत्रूंवर द्वेष, संकट सहन करण्याची तयारी आणि विपुलता आहे.

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्म्मिकः पशुमान् बली । ईदृक्‌जनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः।। २३९.

नानाविध प्रदेशातील लोकांनी भरलेला, धर्मशील, गायींनी समृद्ध, बळकट असा प्रदेश, जो अज्ञानी किंवा व्यसनाधीन नेत्याच्या अधीन नाही, तो प्रशंसनीय आहे.

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं । पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं ।। २३९.

रुंद सीमा, मोठे खंदक, उंच तटबंदी आणि दरवाजे असलेले, डोंगर, नद्या आणि जंगलाजवळ वसवलेले शहर असावे.

जलवद्धान्यधनवद्‌दुर्गं कालसहं महत् । औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट् ।। २३९.

किल्ला पाण्याने, धान्याने आणि संपत्तीने भरलेला, काळाच्या संकटाला तोंड देणारा, आणि सहा प्रकारांचा — जलयुक्त, डोंगराळ, वनयुक्त, वाळवंटी, दलदलीचा आणि झाडांनी वेढलेला असावा.

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैताम्होचितः । धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये ।। २३९.

पित्यापासून आणि आजोळीकडून मिळालेली, योग्य मार्गाने मिळवलेली, खर्च सहन करणारी आणि धर्मादिक सद्गुणांनी वाढणारी संपत्तीची तिजोरी भरपूर हवी.

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः शकुनैर्वृतः ।। २३९.

जो पूर्वजांच्या आज्ञेत राहतो, एकत्रित असतो, वेतन घेतो, पराक्रमासाठी प्रसिद्ध आहे, चांगल्या कुळात जन्मलेला, कुशल आणि शुभ शकुनांनी वेढलेला आहे.

नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः । नानायोधसमाकीर्णो नीराजितहयद्विपः ।। २३९.

नानाविध शस्त्रांनी सज्ज, विविध युद्धकौशल्य असलेला, अनेक योद्ध्यांनी वेढलेला, आणि घोडे-हत्तींच्या सन्मानाने गौरवलेला.

प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः । अद्वैधक्षत्रियपयो दण्डो दण्डवतां मतः ।। २३९.

प्रवास आणि युद्धातील कष्ट सहन केलेला, क्षत्रियांचा दंड न्याय्य मानला जातो, जेव्हा तो पक्षपातरहित असतो.

योगविज्ञानसत्त्वाढ्यं महापक्षं प्रियम्बदं । आयतिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुल ।। २३९.

योगज्ञानाने समृद्ध, मनाने बळकट, मोठा आधार देणारा, गोड बोलणारा, संयमी, स्थिर आणि न बदलणारा — असा चांगल्या कुळातील मित्र निवडावा.

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा । वाक्‌ सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः ।। २३९.

मित्रता तीन प्रकारे मिळते: दूरवरून जवळ येणे, स्पष्ट आणि मनापासून बोलणे, आणि आदराने काहीतरी देणे.

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं । औरसं तत्र सन्नद्धं१६ तथा वंशक्रमागतं ।। २३९.

मित्रतेतून धर्म, काम आणि अर्थ — अशी तीन प्रकारची फळे मिळतात; त्यात जन्मतः असलेली, घट्ट असलेली आणि वंशपरंपरेने आलेली अशी नाती असतात.

रक्षइतं व्ससनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं । मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुःखता ।। २३९.

मित्र चार प्रकारचे असते आणि ते संकटांपासून आपली रक्षा करते, हे जाणावे. मित्रामध्ये सत्यता, आणि सुखदुःखात समान सहभाग असे गुण असतात.

वक्ष्येऽनुजीविनां वृत्तं सेवी सेवेत भूपतिं । दक्षता भद्रता दार्ढ्य क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता ।। २३९.

मी सेवकांचे वर्तन सांगतो: सेवकाने राजाची सेवा करावी. त्याच्यात कौशल्य, चांगला स्वभाव, दृढता, संयम आणि त्रास सहन करण्याची तयारी असावी.

सन्तोषः शीलभुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं । यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात् ।। २३९.

समाधान, चांगले वर्तन आणि उत्साह हे सेवकाला शोभा आणतात. सेवकाने योग्य वेळी, नीतीनुसार, राजाची सेवा करावी.

परस्थानगमं क्रौर्य्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् । विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्य्याज् ज्यायसा सह ।। २३९.

सेवकाने दुसऱ्यांकडे जाणे, क्रूरपणा, गर्व आणि मत्सर सोडावे. त्याने आपल्या वरिष्ठाशी वाद किंवा भांडण करू नये.

गुह्यं मर्म्म च मन्त्रञ्च न च भर्त्तुः प्रकाशयेत् । रक्ताद् वृत्तिं समीहेत् विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं ।। २३९.

सेवकाने राजाचे गुपित, कमजोरी किंवा सल्ला इतरांना सांगू नये. जो राजा आपल्यावर प्रेम करतो, त्याच्याकडून उपजीविका मिळवावी; जो उदासीन आहे, त्याला सोडावे.

आजीव्यः सर्व्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् । आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च ।। २३९.

राजाने सर्व प्राण्यांचे पालन करणारा, पावसासारखा असावा. योग्य मार्गाने, कार्यसिद्धीसाठी, तो धन गोळा करू शकतो.

कुर्य्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षआन् सर्वकर्म्मसु । कृषिर्व्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं ।। २३९.

राजाने सर्व कामांसाठी, जसे शेती, व्यापारमार्ग, किल्ले, पूल आणि हत्ती बांधणे, यासाठी कर्तव्यदक्ष अधिकारी नेमावेत.

खन्याकरबलादानं शुन्यानां च निवेशनं । अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तोऽनुपालयेत् ।। २३९.

राजाने खाण, कर वसुली आणि ओसाड जमिनींची वसाहत यांचे व्यवस्थापन करावे. चांगल्या वर्तनाचा राजा हे आठ प्रकारचे कर्तव्य पाळावा.

आमुक्तिकेभ्यश्चौरेभ्यः पौरेब्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच्च चप्रजानां पञ्चधा भयं ।। २३९.

छुप्या चोरांकडून, दरोडेखोरांकडून, नगरवासियांकडून, राजाचे लाडके लोक आणि राजाच्या लोभामुळे — प्रजेला ही पाच प्रकारची भीती असते.

अवेक्ष्यैतद्भ्यं काले आददीत करं नृपः । अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत् ।। २३९.

राजाने योग्य वेळी ह्या सर्वांकडून कर गोळा करावा. त्याने स्वतःचे शरीर, आपले अंतरंग आणि आपले राज्य बाह्य शत्रूंपासून जपावे.

दड्यांस्तु दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्चःविषादितः । स्त्रियः पुत्रांश्च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन ।। २३९.

राजाने दोषींना शिक्षा द्यावी आणि विषापासून स्वतःचे रक्षण करावे. स्त्रिया, पुत्र आणि शत्रू यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.

राम उवाच प्रभावोत्साहशक्तिभ्‌यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ।। २४१.

राम म्हणाले: सामर्थ्य आणि उत्साह यांच्याबरोबर सल्ल्याची शक्ती श्रेष्ठ मानली जाते. सामर्थ्य आणि उत्साह असलेल्या कविने देवांचे पुरोहित जिंकले.

मन्त्रयेतेह कार्य्याणि नानाप्तैर्न्नाबिपश्चिता । अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं ।। २४१.

येथे कामांची चर्चा ज्ञानी लोकांबरोबर करावी, अज्ञानींशी नाही. जे अशक्य कार्य सुरू करतात, त्यांना प्रयत्नाशिवाय फळ कसे मिळेल?

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चयः । अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं ।। २४१.

न कळलेल्या गोष्टींचे ज्ञान, जे कळले आहे त्याची खात्री, अर्थाच्या दुविधेतील शंका सोडवणे आणि उरलेले समजणे — हे सल्ल्याचे फळ आहे.

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः पञढ्चान्नो मन्त्र इष्यते ।। २४१.

मित्र, कार्यसिद्धीचे उपाय, देशकालानुसार विभागणी, आणि संकटावर उपाय — हे पाच सल्ल्याचे मुख्य भाग मानले जातात.

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं । सहायोत्थानसम्पच्च कर्म्मणां सिद्धिलक्षणं ।। २४१.

मनाची प्रसन्नता, श्रद्धा, कामातील कौशल्य, सहकाऱ्यांचा प्रयत्न आणि कार्यात यश — हे सिद्धीची लक्षणे आहेत.