अग्निपुराणम्

वाग्मी प्रगल्भश्चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् । स्तम्भ्चापलहीनश्च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः ।। २३९.

बोलका, धाडसी, दूरदृष्टी असलेला, उत्साही, समजूतदार, हट्टीपणा आणि चंचलपणा नसलेला, मैत्रीपूर्ण, कष्ट सहन करणारा आणि शुद्ध —

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्य्यप्रबावारोग्यसंयुतः । कृतशिल्पश्च७ दक्षश्च प्रज्ञावान् धारणान्वितः ।। २३९.

सत्य, सामर्थ्य, स्थैर्य, धीर, प्रभाव आणि आरोग्य असलेला; कलांमध्ये निपुण, कुशल, बुद्धिमान आणि एकाग्र असलेला —

दृढभक्तिरकर्त्ता च वैराणां सचिवो भवेत् । स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश्चयः ।। २३९.१५ दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्त्तिता । त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः ।। २३९.

मंत्रीने दृढ भक्ती असावी आणि वैर निर्माण करणारा नसावा; योग्य कार्यात लक्ष ठेवणारा, मन जाणणारा आणि ज्ञानात निश्चित असावा.

अथर्व्ववेदविहितं कुर्य्याच्छान्तिकपौष्टिकं । साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान् ।। २३९.

अथर्ववेदात सांगितलेल्या शांती व पौष्टिकतेच्या विधी तो करावा, आणि हे सर्व विद्वान व कुशल मंत्र्यांसह पार पाडावे.

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षएत गुणद्वयं । स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं ।। २३९.

कुणाकडे दूरदृष्टी आणि कौशल्य आहे का हे तपासावे, आणि आपल्या लोकांत घराणे व स्थान ओळखावे.

परिकर्म्म्सु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां । गुणत्रयं परीक्षेत प्रागल्भ्यं प्रीतितां तथा ।। २३९.

कर्तव्यांमध्ये कौशल्य, ज्ञान, लक्षात ठेवण्याची क्षमता, तीन गुण, धाडस आणि प्रेम — हे सर्व नीट पाहावे.

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्‌मित्वं सत्यवादितां । उत्साहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां ।। २३९.

संवाद करताना बोलण्यातील गोडवा, सत्य बोलणे, उत्साह, प्रभाव आणि त्रास सहन करण्याची ताकद ओळखावी.

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्य्यञ्चापदि लक्ष्येत् । भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः ।। २३९.

धैर्य, आपुलकी आणि संकटातही स्थिरता याकडे लक्ष द्यावे; आचारातून भक्ती, मैत्री आणि स्वच्छता समजून घ्यावी.

संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च । अस्तव्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकार्त्तनं ।। २३९.

एकत्र राहणाऱ्यांकडून बळ, स्वभाव, आरोग्य, चांगली वर्तणूक, हट्ट न करणे, संयम आणि वैर नसणे समजावे.

प्रत्यक्षतो विजानीयाद भद्रतां क्षुद्रतामपि । फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः ।। २३९.

समोरासमोर असताना मोठेपणा आणि नीचपणा ओळखावा; लपलेले गुण आणि कृती त्याच्या परिणामावरून सर्वत्र समजावेत.

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता । गोहिता भूरिसलिला पुन्यैर्जनपदैर्युता ।। २३९.

जिथे जमीन सुपीक, पुण्यवान, खनिजांनी समृद्ध, गायींसाठी उपयुक्त, भरपूर पाणी असलेली आणि चांगल्या लोकांनी वसलेली आहे, ती भूमी प्रशंसनीय आहे.

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये ।। २३९.

सुंदर, हत्तींच्या बळाने संपन्न, पाणी, रस्ते आणि होड्या असलेली, दुसऱ्याची नसलेली जमीन मोठ्या समृद्धीसाठी योग्य मानली जाते.

शूद्रकारुवणिक्‌प्रायो महारम्भः कृषीबलः । सानुरागो रिपुद्वेषी पीड़ासहकरः पृथुः ।। २३९.

जिथे शेतकरी, कारागीर आणि व्यापारी भरपूर आहेत, मोठ्या प्रमाणात उद्योग आणि शेतीचे बळ आहे, आपुलकी, शत्रूंवर द्वेष, संकट सहन करण्याची तयारी आणि विपुलता आहे.

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्म्मिकः पशुमान् बली । ईदृक्‌जनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः।। २३९.

नानाविध प्रदेशातील लोकांनी भरलेला, धर्मशील, गायींनी समृद्ध, बळकट असा प्रदेश, जो अज्ञानी किंवा व्यसनाधीन नेत्याच्या अधीन नाही, तो प्रशंसनीय आहे.

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं । पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं ।। २३९.

रुंद सीमा, मोठे खंदक, उंच तटबंदी आणि दरवाजे असलेले, डोंगर, नद्या आणि जंगलाजवळ वसवलेले शहर असावे.

जलवद्धान्यधनवद्‌दुर्गं कालसहं महत् । औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट् ।। २३९.

किल्ला पाण्याने, धान्याने आणि संपत्तीने भरलेला, काळाच्या संकटाला तोंड देणारा, आणि सहा प्रकारांचा — जलयुक्त, डोंगराळ, वनयुक्त, वाळवंटी, दलदलीचा आणि झाडांनी वेढलेला असावा.

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैताम्होचितः । धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये ।। २३९.

पित्यापासून आणि आजोळीकडून मिळालेली, योग्य मार्गाने मिळवलेली, खर्च सहन करणारी आणि धर्मादिक सद्गुणांनी वाढणारी संपत्तीची तिजोरी भरपूर हवी.

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः शकुनैर्वृतः ।। २३९.

जो पूर्वजांच्या आज्ञेत राहतो, एकत्रित असतो, वेतन घेतो, पराक्रमासाठी प्रसिद्ध आहे, चांगल्या कुळात जन्मलेला, कुशल आणि शुभ शकुनांनी वेढलेला आहे.

नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः । नानायोधसमाकीर्णो नीराजितहयद्विपः ।। २३९.

नानाविध शस्त्रांनी सज्ज, विविध युद्धकौशल्य असलेला, अनेक योद्ध्यांनी वेढलेला, आणि घोडे-हत्तींच्या सन्मानाने गौरवलेला.

प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः । अद्वैधक्षत्रियपयो दण्डो दण्डवतां मतः ।। २३९.

प्रवास आणि युद्धातील कष्ट सहन केलेला, क्षत्रियांचा दंड न्याय्य मानला जातो, जेव्हा तो पक्षपातरहित असतो.

योगविज्ञानसत्त्वाढ्यं महापक्षं प्रियम्बदं । आयतिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुल ।। २३९.

योगज्ञानाने समृद्ध, मनाने बळकट, मोठा आधार देणारा, गोड बोलणारा, संयमी, स्थिर आणि न बदलणारा — असा चांगल्या कुळातील मित्र निवडावा.

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा । वाक्‌ सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः ।। २३९.

मित्रता तीन प्रकारे मिळते: दूरवरून जवळ येणे, स्पष्ट आणि मनापासून बोलणे, आणि आदराने काहीतरी देणे.

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं । औरसं तत्र सन्नद्धं१६ तथा वंशक्रमागतं ।। २३९.

मित्रतेतून धर्म, काम आणि अर्थ — अशी तीन प्रकारची फळे मिळतात; त्यात जन्मतः असलेली, घट्ट असलेली आणि वंशपरंपरेने आलेली अशी नाती असतात.

रक्षइतं व्ससनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं । मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुःखता ।। २३९.

मित्र चार प्रकारचे असते आणि ते संकटांपासून आपली रक्षा करते, हे जाणावे. मित्रामध्ये सत्यता, आणि सुखदुःखात समान सहभाग असे गुण असतात.

वक्ष्येऽनुजीविनां वृत्तं सेवी सेवेत भूपतिं । दक्षता भद्रता दार्ढ्य क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता ।। २३९.

मी सेवकांचे वर्तन सांगतो: सेवकाने राजाची सेवा करावी. त्याच्यात कौशल्य, चांगला स्वभाव, दृढता, संयम आणि त्रास सहन करण्याची तयारी असावी.

सन्तोषः शीलभुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं । यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात् ।। २३९.

समाधान, चांगले वर्तन आणि उत्साह हे सेवकाला शोभा आणतात. सेवकाने योग्य वेळी, नीतीनुसार, राजाची सेवा करावी.

परस्थानगमं क्रौर्य्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् । विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्य्याज् ज्यायसा सह ।। २३९.

सेवकाने दुसऱ्यांकडे जाणे, क्रूरपणा, गर्व आणि मत्सर सोडावे. त्याने आपल्या वरिष्ठाशी वाद किंवा भांडण करू नये.

गुह्यं मर्म्म च मन्त्रञ्च न च भर्त्तुः प्रकाशयेत् । रक्ताद् वृत्तिं समीहेत् विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं ।। २३९.

सेवकाने राजाचे गुपित, कमजोरी किंवा सल्ला इतरांना सांगू नये. जो राजा आपल्यावर प्रेम करतो, त्याच्याकडून उपजीविका मिळवावी; जो उदासीन आहे, त्याला सोडावे.

आजीव्यः सर्व्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् । आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च ।। २३९.

राजाने सर्व प्राण्यांचे पालन करणारा, पावसासारखा असावा. योग्य मार्गाने, कार्यसिद्धीसाठी, तो धन गोळा करू शकतो.