अग्निपुराणम्

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता । दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता ।। २३९.

सत्य बोलणे, विश्वासार्हता, वडीलधाऱ्यांची सेवा, उपकाराची जाणीव, दैवी संपत्ती, बुद्धीमत्ता आणि वाईट संगतीपासून दूर राहणे —

दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता ।। २३९.

दूरदृष्टी, उत्साह, स्वच्छता आणि मोठ्या गोष्टी ओळखण्याची क्षमता —

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश्च नृपतेर्गुणाः । प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्‌ग्राहिणं शुचिं ।। २३९.

विनय, धर्मनिष्ठा आणि सद्गुणी राजाचे गुण — प्रसिद्ध घराणे, सौम्य स्वभाव, लोकांना एकत्र ठेवण्याची क्षमता आणि शुद्धता —

कुर्व्वीतात्महिताकाङ्क्षी परिचारं महीपतिः । वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी ।। २३९.

स्वतःच्या हिताचा विचार करणाऱ्या राजाने अशा सेवकांची नेमणूक करावी, जे बोलके, धाडसी, लक्षात ठेवणारे, अहंकार नसलेले, बलवान आणि संयमी असावेत —

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः । पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया ।। २३९.

शिक्षा देण्यात कुशल, कलांमध्ये पारंगत, संपत्ती मिळवण्यात निपुण, शत्रूंच्या हल्ल्यांना तोंड देणारा आणि सर्व वाईट गोष्टींना रोखणारा नेता —

परवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्तववित् । गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित् ।। २३९.

इतरांच्या वर्तनावर लक्ष ठेवणारा, संधी आणि संघर्ष यांचे तत्त्व जाणणारा, गुप्त सल्ला देण्यात तज्ञ, आणि देश-काल यातील फरक समजणारा —

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् । क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्ज्जितः ।। २३९.

योग्य प्रकारे संपत्ती गोळा करणारा, योग्य पात्रांना वाटप करणारा, राग, लोभ, भीती, फसवणूक, दंभ आणि चंचलता यापासून मुक्त —

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः । वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः ।। २३९.

इतरांना त्रास न देणारा, रिकामपणापासून, मत्सर, हेवा, असत्य आणि चुकीच्या वागणुकीपासून दूर; वडीलधाऱ्यांचा सल्ला घेणारा, समर्थ आणि मनमिळावू —

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्‌गुणा स्मृताः । सुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः ।। २३९.

सद्गुणांवर प्रेम करणारा, स्वतःचे गुण असलेला; नम्र, शुद्ध, शूर, विद्वान आणि प्रेमळ —

दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्म्महीपतेः । सुविग्रहो जानपदः कुलशीलकलान्वितः ।। २३९.

शिक्षा देणारे हेच राजाचे मंत्री असतात; प्रजेला चांगले घराणे, चांगला स्वभाव आणि कौशल्य असावे —

वाग्मी प्रगल्भश्चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् । स्तम्भ्चापलहीनश्च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः ।। २३९.

बोलका, धाडसी, दूरदृष्टी असलेला, उत्साही, समजूतदार, हट्टीपणा आणि चंचलपणा नसलेला, मैत्रीपूर्ण, कष्ट सहन करणारा आणि शुद्ध —

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्य्यप्रबावारोग्यसंयुतः । कृतशिल्पश्च७ दक्षश्च प्रज्ञावान् धारणान्वितः ।। २३९.

सत्य, सामर्थ्य, स्थैर्य, धीर, प्रभाव आणि आरोग्य असलेला; कलांमध्ये निपुण, कुशल, बुद्धिमान आणि एकाग्र असलेला —

दृढभक्तिरकर्त्ता च वैराणां सचिवो भवेत् । स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश्चयः ।। २३९.१५ दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्त्तिता । त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः ।। २३९.

मंत्रीने दृढ भक्ती असावी आणि वैर निर्माण करणारा नसावा; योग्य कार्यात लक्ष ठेवणारा, मन जाणणारा आणि ज्ञानात निश्चित असावा.

अथर्व्ववेदविहितं कुर्य्याच्छान्तिकपौष्टिकं । साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान् ।। २३९.

अथर्ववेदात सांगितलेल्या शांती व पौष्टिकतेच्या विधी तो करावा, आणि हे सर्व विद्वान व कुशल मंत्र्यांसह पार पाडावे.

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षएत गुणद्वयं । स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं ।। २३९.

कुणाकडे दूरदृष्टी आणि कौशल्य आहे का हे तपासावे, आणि आपल्या लोकांत घराणे व स्थान ओळखावे.

परिकर्म्म्सु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां । गुणत्रयं परीक्षेत प्रागल्भ्यं प्रीतितां तथा ।। २३९.

कर्तव्यांमध्ये कौशल्य, ज्ञान, लक्षात ठेवण्याची क्षमता, तीन गुण, धाडस आणि प्रेम — हे सर्व नीट पाहावे.

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्‌मित्वं सत्यवादितां । उत्साहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां ।। २३९.

संवाद करताना बोलण्यातील गोडवा, सत्य बोलणे, उत्साह, प्रभाव आणि त्रास सहन करण्याची ताकद ओळखावी.

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्य्यञ्चापदि लक्ष्येत् । भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः ।। २३९.

धैर्य, आपुलकी आणि संकटातही स्थिरता याकडे लक्ष द्यावे; आचारातून भक्ती, मैत्री आणि स्वच्छता समजून घ्यावी.

संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च । अस्तव्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकार्त्तनं ।। २३९.

एकत्र राहणाऱ्यांकडून बळ, स्वभाव, आरोग्य, चांगली वर्तणूक, हट्ट न करणे, संयम आणि वैर नसणे समजावे.

प्रत्यक्षतो विजानीयाद भद्रतां क्षुद्रतामपि । फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः ।। २३९.

समोरासमोर असताना मोठेपणा आणि नीचपणा ओळखावा; लपलेले गुण आणि कृती त्याच्या परिणामावरून सर्वत्र समजावेत.

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता । गोहिता भूरिसलिला पुन्यैर्जनपदैर्युता ।। २३९.

जिथे जमीन सुपीक, पुण्यवान, खनिजांनी समृद्ध, गायींसाठी उपयुक्त, भरपूर पाणी असलेली आणि चांगल्या लोकांनी वसलेली आहे, ती भूमी प्रशंसनीय आहे.

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये ।। २३९.

सुंदर, हत्तींच्या बळाने संपन्न, पाणी, रस्ते आणि होड्या असलेली, दुसऱ्याची नसलेली जमीन मोठ्या समृद्धीसाठी योग्य मानली जाते.

शूद्रकारुवणिक्‌प्रायो महारम्भः कृषीबलः । सानुरागो रिपुद्वेषी पीड़ासहकरः पृथुः ।। २३९.

जिथे शेतकरी, कारागीर आणि व्यापारी भरपूर आहेत, मोठ्या प्रमाणात उद्योग आणि शेतीचे बळ आहे, आपुलकी, शत्रूंवर द्वेष, संकट सहन करण्याची तयारी आणि विपुलता आहे.

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्म्मिकः पशुमान् बली । ईदृक्‌जनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः।। २३९.

नानाविध प्रदेशातील लोकांनी भरलेला, धर्मशील, गायींनी समृद्ध, बळकट असा प्रदेश, जो अज्ञानी किंवा व्यसनाधीन नेत्याच्या अधीन नाही, तो प्रशंसनीय आहे.

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं । पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं ।। २३९.

रुंद सीमा, मोठे खंदक, उंच तटबंदी आणि दरवाजे असलेले, डोंगर, नद्या आणि जंगलाजवळ वसवलेले शहर असावे.

जलवद्धान्यधनवद्‌दुर्गं कालसहं महत् । औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट् ।। २३९.

किल्ला पाण्याने, धान्याने आणि संपत्तीने भरलेला, काळाच्या संकटाला तोंड देणारा, आणि सहा प्रकारांचा — जलयुक्त, डोंगराळ, वनयुक्त, वाळवंटी, दलदलीचा आणि झाडांनी वेढलेला असावा.

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैताम्होचितः । धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये ।। २३९.

पित्यापासून आणि आजोळीकडून मिळालेली, योग्य मार्गाने मिळवलेली, खर्च सहन करणारी आणि धर्मादिक सद्गुणांनी वाढणारी संपत्तीची तिजोरी भरपूर हवी.

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः शकुनैर्वृतः ।। २३९.

जो पूर्वजांच्या आज्ञेत राहतो, एकत्रित असतो, वेतन घेतो, पराक्रमासाठी प्रसिद्ध आहे, चांगल्या कुळात जन्मलेला, कुशल आणि शुभ शकुनांनी वेढलेला आहे.

नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः । नानायोधसमाकीर्णो नीराजितहयद्विपः ।। २३९.

नानाविध शस्त्रांनी सज्ज, विविध युद्धकौशल्य असलेला, अनेक योद्ध्यांनी वेढलेला, आणि घोडे-हत्तींच्या सन्मानाने गौरवलेला.