अग्निपुराणम्

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवाथिंना । प्रियमेवाभिघातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च ।। २३८.

म्हणून वाईट माणसांशीही अधिक चांगले वागावे, शुभ हेतूने. नेहमी सज्जनांशी आणि शत्रूंशीही प्रेमाने वागावे.

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः । शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा ।। २३८.

गोड बोलणारे हे देवांसारखे असतात; कठोर बोलणारे पशूसारखे. ज्याचे मन शुद्ध आणि श्रद्धायुक्त आहे, त्याने नेहमी देवांची पूजा करावी.

देवतावद् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं । प्रणिपातेन हि गुरुं सतोऽमृषानुचेष्टितैः ।। २३८.

देव, गुरु आणि मित्र यांचा आदर स्वतःसारखा करावा. गुरूला नम्रतेने आणि खोट्या वर्तनाविना वंदन करावे.

कुर्व्वीताभिमुखान् भृत्यैर्द्दवान् सुकृतकर्म्मणा । मद्‌भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान् ।। २३८.

भृत्यांनी चांगले काम केल्यास त्यांच्याशी प्रेमाने वागावे, मित्रांशी आपुलकीने आणि नातेवाईकांशी आदराने वागावे.

स्त्रीभृत्यान् प्रेम्दानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनं । अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्म्मपरिपालनं ।। २३८.

स्त्रिया आणि भृत्य यांच्याशी प्रेम व दानभाव दाखवावा; इतरांशी सौजन्याने वागावे; दुसऱ्यांच्या कृतीवर टीका करू नये आणि नेहमी स्वतःचा धर्म पाळावा.

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः । प्राणैरप्यपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे ।। २३८.

दीन लोकांशी दयाळूपणा ठेवावा, सर्वांशी गोड बोलावे आणि मित्राशी, अगदी प्राण गेला तरीही, निष्ठा सोडू नये.

गृहागते परिष्वङ्गः सक्त्या दानं सहिष्णुता । स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः पररवृद्धिष्वमत्सरः ।। २३८.

घरात पाहुणा आला की त्याला मिठी द्यावी, आपल्या क्षमतेनुसार दान द्यावे, सहनशील राहावे; स्वतःच्या समृद्धीत गर्व करू नये आणि दुसऱ्याच्या भरभराटीवर मत्सर करू नये.

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता । बन्धुभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता ।। २३८.

सामोरूप विरोध नसतानाही, मौनव्रत पाळणे, नातेवाईकांशी एकत्र राहणे, आणि आपल्या लोकांत चतुराई दाखवणे — हे सर्वही महत्त्वाचे आहेत.

राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृतं । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राकज्यमुच्य्ते ।। २३९.

राम म्हणाला: स्वामी, मंत्री, राज्य, किल्ला, धनकोष, सैन्य आणि मित्र — ही एकमेकांना मदत करणारी सात अंगे मिळूनच राज्याचे खरे स्वरूप असते.

राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा । कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।। २३९.

राज्याच्या या अंगांमध्ये राज्य म्हणजेच भूमी सर्वांत श्रेष्ठ आहे; ती नेहमी साधनांनी जपावी. घराणे, चांगला स्वभाव, वय, सामर्थ्य, उदारता आणि त्वरीत कृती —

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता । दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता ।। २३९.

सत्य बोलणे, विश्वासार्हता, वडीलधाऱ्यांची सेवा, उपकाराची जाणीव, दैवी संपत्ती, बुद्धीमत्ता आणि वाईट संगतीपासून दूर राहणे —

दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता ।। २३९.

दूरदृष्टी, उत्साह, स्वच्छता आणि मोठ्या गोष्टी ओळखण्याची क्षमता —

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश्च नृपतेर्गुणाः । प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्‌ग्राहिणं शुचिं ।। २३९.

विनय, धर्मनिष्ठा आणि सद्गुणी राजाचे गुण — प्रसिद्ध घराणे, सौम्य स्वभाव, लोकांना एकत्र ठेवण्याची क्षमता आणि शुद्धता —

कुर्व्वीतात्महिताकाङ्क्षी परिचारं महीपतिः । वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी ।। २३९.

स्वतःच्या हिताचा विचार करणाऱ्या राजाने अशा सेवकांची नेमणूक करावी, जे बोलके, धाडसी, लक्षात ठेवणारे, अहंकार नसलेले, बलवान आणि संयमी असावेत —

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः । पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया ।। २३९.

शिक्षा देण्यात कुशल, कलांमध्ये पारंगत, संपत्ती मिळवण्यात निपुण, शत्रूंच्या हल्ल्यांना तोंड देणारा आणि सर्व वाईट गोष्टींना रोखणारा नेता —

परवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्तववित् । गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित् ।। २३९.

इतरांच्या वर्तनावर लक्ष ठेवणारा, संधी आणि संघर्ष यांचे तत्त्व जाणणारा, गुप्त सल्ला देण्यात तज्ञ, आणि देश-काल यातील फरक समजणारा —

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् । क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्ज्जितः ।। २३९.

योग्य प्रकारे संपत्ती गोळा करणारा, योग्य पात्रांना वाटप करणारा, राग, लोभ, भीती, फसवणूक, दंभ आणि चंचलता यापासून मुक्त —

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः । वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः ।। २३९.

इतरांना त्रास न देणारा, रिकामपणापासून, मत्सर, हेवा, असत्य आणि चुकीच्या वागणुकीपासून दूर; वडीलधाऱ्यांचा सल्ला घेणारा, समर्थ आणि मनमिळावू —

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्‌गुणा स्मृताः । सुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः ।। २३९.

सद्गुणांवर प्रेम करणारा, स्वतःचे गुण असलेला; नम्र, शुद्ध, शूर, विद्वान आणि प्रेमळ —

दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्म्महीपतेः । सुविग्रहो जानपदः कुलशीलकलान्वितः ।। २३९.

शिक्षा देणारे हेच राजाचे मंत्री असतात; प्रजेला चांगले घराणे, चांगला स्वभाव आणि कौशल्य असावे —

वाग्मी प्रगल्भश्चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् । स्तम्भ्चापलहीनश्च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः ।। २३९.

बोलका, धाडसी, दूरदृष्टी असलेला, उत्साही, समजूतदार, हट्टीपणा आणि चंचलपणा नसलेला, मैत्रीपूर्ण, कष्ट सहन करणारा आणि शुद्ध —

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्य्यप्रबावारोग्यसंयुतः । कृतशिल्पश्च७ दक्षश्च प्रज्ञावान् धारणान्वितः ।। २३९.

सत्य, सामर्थ्य, स्थैर्य, धीर, प्रभाव आणि आरोग्य असलेला; कलांमध्ये निपुण, कुशल, बुद्धिमान आणि एकाग्र असलेला —

दृढभक्तिरकर्त्ता च वैराणां सचिवो भवेत् । स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश्चयः ।। २३९.१५ दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्त्तिता । त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः ।। २३९.

मंत्रीने दृढ भक्ती असावी आणि वैर निर्माण करणारा नसावा; योग्य कार्यात लक्ष ठेवणारा, मन जाणणारा आणि ज्ञानात निश्चित असावा.

अथर्व्ववेदविहितं कुर्य्याच्छान्तिकपौष्टिकं । साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान् ।। २३९.

अथर्ववेदात सांगितलेल्या शांती व पौष्टिकतेच्या विधी तो करावा, आणि हे सर्व विद्वान व कुशल मंत्र्यांसह पार पाडावे.

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षएत गुणद्वयं । स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं ।। २३९.

कुणाकडे दूरदृष्टी आणि कौशल्य आहे का हे तपासावे, आणि आपल्या लोकांत घराणे व स्थान ओळखावे.

परिकर्म्म्सु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां । गुणत्रयं परीक्षेत प्रागल्भ्यं प्रीतितां तथा ।। २३९.

कर्तव्यांमध्ये कौशल्य, ज्ञान, लक्षात ठेवण्याची क्षमता, तीन गुण, धाडस आणि प्रेम — हे सर्व नीट पाहावे.

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्‌मित्वं सत्यवादितां । उत्साहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां ।। २३९.

संवाद करताना बोलण्यातील गोडवा, सत्य बोलणे, उत्साह, प्रभाव आणि त्रास सहन करण्याची ताकद ओळखावी.

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्य्यञ्चापदि लक्ष्येत् । भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः ।। २३९.

धैर्य, आपुलकी आणि संकटातही स्थिरता याकडे लक्ष द्यावे; आचारातून भक्ती, मैत्री आणि स्वच्छता समजून घ्यावी.

संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च । अस्तव्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकार्त्तनं ।। २३९.

एकत्र राहणाऱ्यांकडून बळ, स्वभाव, आरोग्य, चांगली वर्तणूक, हट्ट न करणे, संयम आणि वैर नसणे समजावे.