अग्निपुराणम्

ग्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं दमश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः ।। २३८.

उच्च जन्म, पवित्रता, मैत्री, त्याग, सत्य, कृतज्ञता, घराणे, चांगला स्वभाव आणि संयम — हे गुण संपत्ती मिळवण्याची कारणे आहेत.

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्व्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं ।। २३८.

इंद्रियांच्या विषयांची ही जंगले विखुरलेली असतात, त्यात मन उधळत धावते आणि विध्वंस करते. ज्ञानरूपी अंकुशाने इंद्रियांच्या हत्तीला वश करावे.

कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षो मानो मदस्तथा । षड्‌वर्गमुतसृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः ।। २३८.

काम, क्रोध, लोभ, आनंद, अभिमान आणि मद — हे सहा दोष सोडावेत; जो राजा हे सोडतो तो खरा सुखी होतो.

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्त्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः । तद्विद्यैस्तत्‌क्रियोपैतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः ।। २३८.

राजाने शिस्तीने विचार करावा — तर्क, वेद, व्यापार आणि शासनशास्त्र यांचा अभ्यास करून, त्यांच्या योग्य ज्ञान व कृतीने मनन करावे.

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्म्माधर्मौ त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तु वार्त्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ ।। २३८.

तर्काने अर्थाचे ज्ञान मिळते; धर्म आणि अधर्म हे वेदांत सापडतात; व्यापारात लाभ-हानी असते; शासनशास्त्रात योग्य-अयोग्य नीती असते.

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा । वणिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म्म उच्यते ।। २३८.

अहिंसा, गोड बोलणे, सत्य, स्वच्छता, दया आणि क्षमा — हे गृहस्थ आणि संन्यासी दोघांसाठी समान धर्म आहेत.

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्य्यादाचारसंस्थितिं । वाक्‌ सूनृता दया दानं हिनोपगतरक्षणं ।। २३८.

राजाने प्रजेला सांभाळावे, योग्य आचार प्रस्थापित करावा, गोड बोलावे, दया दाखवावी, दान द्यावे आणि पीडितांचे रक्षण करावे.

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं । आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने ।। २३८.

अशा वर्तनाने सज्जनांचे कल्याण होते; हे चांगल्या लोकांचे व्रत आहे. दुःख आणि आजारांनी त्रस्त असणाऱ्यांसाठी, आज किंवा उद्या, हेच आधार ठरते.

को हि राजा शरीराय धर्म्मापेतं समाचरेत् । न हि स्वसुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं ।। २३८.

स्वतःच्या शरीरासाठी कोणता राजा अधर्माचे आचरण करील? स्वतःचे सुख शोधताना, त्याने दीन लोकांना कधीही त्रास देऊ नये.

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना इन्ति पार्थिवं । क्रियतेऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः ।। २३८.

दीन लोकांना त्रास दिला तर, ते रागाने राजावर वक्रदृष्टी करतात, जसे आपल्या योग्य माणसाला नमस्कार करावा तशी.

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवाथिंना । प्रियमेवाभिघातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च ।। २३८.

म्हणून वाईट माणसांशीही अधिक चांगले वागावे, शुभ हेतूने. नेहमी सज्जनांशी आणि शत्रूंशीही प्रेमाने वागावे.

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः । शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा ।। २३८.

गोड बोलणारे हे देवांसारखे असतात; कठोर बोलणारे पशूसारखे. ज्याचे मन शुद्ध आणि श्रद्धायुक्त आहे, त्याने नेहमी देवांची पूजा करावी.

देवतावद् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं । प्रणिपातेन हि गुरुं सतोऽमृषानुचेष्टितैः ।। २३८.

देव, गुरु आणि मित्र यांचा आदर स्वतःसारखा करावा. गुरूला नम्रतेने आणि खोट्या वर्तनाविना वंदन करावे.

कुर्व्वीताभिमुखान् भृत्यैर्द्दवान् सुकृतकर्म्मणा । मद्‌भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान् ।। २३८.

भृत्यांनी चांगले काम केल्यास त्यांच्याशी प्रेमाने वागावे, मित्रांशी आपुलकीने आणि नातेवाईकांशी आदराने वागावे.

स्त्रीभृत्यान् प्रेम्दानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनं । अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्म्मपरिपालनं ।। २३८.

स्त्रिया आणि भृत्य यांच्याशी प्रेम व दानभाव दाखवावा; इतरांशी सौजन्याने वागावे; दुसऱ्यांच्या कृतीवर टीका करू नये आणि नेहमी स्वतःचा धर्म पाळावा.

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः । प्राणैरप्यपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे ।। २३८.

दीन लोकांशी दयाळूपणा ठेवावा, सर्वांशी गोड बोलावे आणि मित्राशी, अगदी प्राण गेला तरीही, निष्ठा सोडू नये.

गृहागते परिष्वङ्गः सक्त्या दानं सहिष्णुता । स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः पररवृद्धिष्वमत्सरः ।। २३८.

घरात पाहुणा आला की त्याला मिठी द्यावी, आपल्या क्षमतेनुसार दान द्यावे, सहनशील राहावे; स्वतःच्या समृद्धीत गर्व करू नये आणि दुसऱ्याच्या भरभराटीवर मत्सर करू नये.

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता । बन्धुभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता ।। २३८.

सामोरूप विरोध नसतानाही, मौनव्रत पाळणे, नातेवाईकांशी एकत्र राहणे, आणि आपल्या लोकांत चतुराई दाखवणे — हे सर्वही महत्त्वाचे आहेत.

राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृतं । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राकज्यमुच्य्ते ।। २३९.

राम म्हणाला: स्वामी, मंत्री, राज्य, किल्ला, धनकोष, सैन्य आणि मित्र — ही एकमेकांना मदत करणारी सात अंगे मिळूनच राज्याचे खरे स्वरूप असते.

राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा । कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।। २३९.

राज्याच्या या अंगांमध्ये राज्य म्हणजेच भूमी सर्वांत श्रेष्ठ आहे; ती नेहमी साधनांनी जपावी. घराणे, चांगला स्वभाव, वय, सामर्थ्य, उदारता आणि त्वरीत कृती —

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता । दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता ।। २३९.

सत्य बोलणे, विश्वासार्हता, वडीलधाऱ्यांची सेवा, उपकाराची जाणीव, दैवी संपत्ती, बुद्धीमत्ता आणि वाईट संगतीपासून दूर राहणे —

दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता ।। २३९.

दूरदृष्टी, उत्साह, स्वच्छता आणि मोठ्या गोष्टी ओळखण्याची क्षमता —

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश्च नृपतेर्गुणाः । प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्‌ग्राहिणं शुचिं ।। २३९.

विनय, धर्मनिष्ठा आणि सद्गुणी राजाचे गुण — प्रसिद्ध घराणे, सौम्य स्वभाव, लोकांना एकत्र ठेवण्याची क्षमता आणि शुद्धता —

कुर्व्वीतात्महिताकाङ्क्षी परिचारं महीपतिः । वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी ।। २३९.

स्वतःच्या हिताचा विचार करणाऱ्या राजाने अशा सेवकांची नेमणूक करावी, जे बोलके, धाडसी, लक्षात ठेवणारे, अहंकार नसलेले, बलवान आणि संयमी असावेत —

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः । पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया ।। २३९.

शिक्षा देण्यात कुशल, कलांमध्ये पारंगत, संपत्ती मिळवण्यात निपुण, शत्रूंच्या हल्ल्यांना तोंड देणारा आणि सर्व वाईट गोष्टींना रोखणारा नेता —

परवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्तववित् । गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित् ।। २३९.

इतरांच्या वर्तनावर लक्ष ठेवणारा, संधी आणि संघर्ष यांचे तत्त्व जाणणारा, गुप्त सल्ला देण्यात तज्ञ, आणि देश-काल यातील फरक समजणारा —

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् । क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्ज्जितः ।। २३९.

योग्य प्रकारे संपत्ती गोळा करणारा, योग्य पात्रांना वाटप करणारा, राग, लोभ, भीती, फसवणूक, दंभ आणि चंचलता यापासून मुक्त —

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः । वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः ।। २३९.

इतरांना त्रास न देणारा, रिकामपणापासून, मत्सर, हेवा, असत्य आणि चुकीच्या वागणुकीपासून दूर; वडीलधाऱ्यांचा सल्ला घेणारा, समर्थ आणि मनमिळावू —

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्‌गुणा स्मृताः । सुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः ।। २३९.

सद्गुणांवर प्रेम करणारा, स्वतःचे गुण असलेला; नम्र, शुद्ध, शूर, विद्वान आणि प्रेमळ —