अग्निपुराणम्

सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः । त्यज्यन्ते ते नरा सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले ।। २३७.

हे निर्मळ देवी, ज्या पुरुषांना तू सोडतेस, त्यांना सद्गुण, सत्य, शुद्धता आणि चांगुलपणासारखे गुण ताबडतोब सोडून जातात.

त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैरखिलैर्गुणेः । कुलैश्वर्य्यैश्च युज्यन्ते पुरुषा निर्गणा अपि ।। २३७.

हे देवी, ज्या पुरुषांवर तू कृपादृष्टी टाकतेस, त्यांना ताबडतोब सर्व सद्गुण आणि घराण्याचं ऐश्वर्य मिळतं, जरी त्यांच्यात गुण नसले तरीही.

सश्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् । स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः ।। २३७.

तोच खरा प्रशंसनीय, गुणी, भाग्यवान, कुलीन, बुद्धिमान, शूर आणि पराक्रमी असतो — ज्याच्यावर, हे देवी, तुझी कृपादृष्टी पडते.

सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः । परामुङ्‌मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे ।। २३७.

हे जगदंबे, हे विष्णूच्या प्रिय, ज्या पुरुषाकडे तू पाठ फिरवतेस, त्याच्याकडून चांगुलपणासारखे सर्व गुण लगेच निघून जातात.

न ते वर्णयितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः । प्रसीद देवि पद्माक्षि नास्मांस्त्याक्षईः कदाचन ।। २३७.

ब्रह्मदेवाची जीभही तुझे गुण सांगू शकत नाही. हे कमळनयनी देवी, कृपा कर आणि आम्हाला कधीही सोडू नकोस.

पुष्कर उवाच । एवं स्तुता ददौ श्रीश्च वरमिन्द्राय चेप्सितं । सुस्थिरत्वं चराज्यस्य सङ्‌ग्रामविजयादिकं ।। २३७.

पुष्कर म्हणाला: अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, श्रीदेवीने इंद्राला हवे ते वर दिले — राज्याची स्थिरता, युद्धात विजय आणि इतरही वर.

स्वस्तोत्रपाठश्रवणकर्तॄणां भुक्तिमुक्तिदं । श्रीस्तोत्रं तस्मात् पठेच्च श्रृणुयान्नरः ।। २३७.

म्हणून, जो कोणी हे श्रीस्तोत्र म्हणतो किंवा ऐकतो, त्याला भोग आणि मुक्ती दोन्ही मिळतात; म्हणून हे स्तोत्र म्हणावं किंवा ऐकावं.

अग्निरुवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या । जयाय तां प्रवक्ष्यामि श्रृणु धर्म्मादिवर्द्धनीं ।। २३८.

अग्नि म्हणाला: पुष्कराने सांगितलेली नीती आणि रामाने लक्ष्मणाला विजयासाठी सांगितलेली नीती — ती मी आता सांगतो, जी धर्म वगैरे वाढवते; ऐक.

राम उवाच न्यायेनार्ज्जनमर्थस्य वर्द्धनं रक्षणं चरेत् । सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधं ।। २३८.

राम म्हणाला: संपत्ती न्यायाने मिळवावी, वाढवावी, जपावी आणि योग्य पात्रांना द्यावी — हेच राजाचे चार कर्तव्य आहेत.

नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश्चयात् । विनयो हीन्द्रियजयस्तैर्युक्तः पालयेन्महीं ।। २३८.

शिस्त म्हणजे चांगल्या राज्यकारभाराचा पाया आहे. शिस्त ही धर्मशास्त्रांवर निश्चयाने येते. खरी शिस्त म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे. या गुणांनी युक्त होऊनच पृथ्वीचे राज्य करावे.

ग्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं दमश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः ।। २३८.

उच्च जन्म, पवित्रता, मैत्री, त्याग, सत्य, कृतज्ञता, घराणे, चांगला स्वभाव आणि संयम — हे गुण संपत्ती मिळवण्याची कारणे आहेत.

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्व्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं ।। २३८.

इंद्रियांच्या विषयांची ही जंगले विखुरलेली असतात, त्यात मन उधळत धावते आणि विध्वंस करते. ज्ञानरूपी अंकुशाने इंद्रियांच्या हत्तीला वश करावे.

कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षो मानो मदस्तथा । षड्‌वर्गमुतसृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः ।। २३८.

काम, क्रोध, लोभ, आनंद, अभिमान आणि मद — हे सहा दोष सोडावेत; जो राजा हे सोडतो तो खरा सुखी होतो.

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्त्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः । तद्विद्यैस्तत्‌क्रियोपैतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः ।। २३८.

राजाने शिस्तीने विचार करावा — तर्क, वेद, व्यापार आणि शासनशास्त्र यांचा अभ्यास करून, त्यांच्या योग्य ज्ञान व कृतीने मनन करावे.

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्म्माधर्मौ त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तु वार्त्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ ।। २३८.

तर्काने अर्थाचे ज्ञान मिळते; धर्म आणि अधर्म हे वेदांत सापडतात; व्यापारात लाभ-हानी असते; शासनशास्त्रात योग्य-अयोग्य नीती असते.

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा । वणिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म्म उच्यते ।। २३८.

अहिंसा, गोड बोलणे, सत्य, स्वच्छता, दया आणि क्षमा — हे गृहस्थ आणि संन्यासी दोघांसाठी समान धर्म आहेत.

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्य्यादाचारसंस्थितिं । वाक्‌ सूनृता दया दानं हिनोपगतरक्षणं ।। २३८.

राजाने प्रजेला सांभाळावे, योग्य आचार प्रस्थापित करावा, गोड बोलावे, दया दाखवावी, दान द्यावे आणि पीडितांचे रक्षण करावे.

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं । आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने ।। २३८.

अशा वर्तनाने सज्जनांचे कल्याण होते; हे चांगल्या लोकांचे व्रत आहे. दुःख आणि आजारांनी त्रस्त असणाऱ्यांसाठी, आज किंवा उद्या, हेच आधार ठरते.

को हि राजा शरीराय धर्म्मापेतं समाचरेत् । न हि स्वसुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं ।। २३८.

स्वतःच्या शरीरासाठी कोणता राजा अधर्माचे आचरण करील? स्वतःचे सुख शोधताना, त्याने दीन लोकांना कधीही त्रास देऊ नये.

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना इन्ति पार्थिवं । क्रियतेऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः ।। २३८.

दीन लोकांना त्रास दिला तर, ते रागाने राजावर वक्रदृष्टी करतात, जसे आपल्या योग्य माणसाला नमस्कार करावा तशी.

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवाथिंना । प्रियमेवाभिघातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च ।। २३८.

म्हणून वाईट माणसांशीही अधिक चांगले वागावे, शुभ हेतूने. नेहमी सज्जनांशी आणि शत्रूंशीही प्रेमाने वागावे.

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः । शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा ।। २३८.

गोड बोलणारे हे देवांसारखे असतात; कठोर बोलणारे पशूसारखे. ज्याचे मन शुद्ध आणि श्रद्धायुक्त आहे, त्याने नेहमी देवांची पूजा करावी.

देवतावद् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं । प्रणिपातेन हि गुरुं सतोऽमृषानुचेष्टितैः ।। २३८.

देव, गुरु आणि मित्र यांचा आदर स्वतःसारखा करावा. गुरूला नम्रतेने आणि खोट्या वर्तनाविना वंदन करावे.

कुर्व्वीताभिमुखान् भृत्यैर्द्दवान् सुकृतकर्म्मणा । मद्‌भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान् ।। २३८.

भृत्यांनी चांगले काम केल्यास त्यांच्याशी प्रेमाने वागावे, मित्रांशी आपुलकीने आणि नातेवाईकांशी आदराने वागावे.

स्त्रीभृत्यान् प्रेम्दानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनं । अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्म्मपरिपालनं ।। २३८.

स्त्रिया आणि भृत्य यांच्याशी प्रेम व दानभाव दाखवावा; इतरांशी सौजन्याने वागावे; दुसऱ्यांच्या कृतीवर टीका करू नये आणि नेहमी स्वतःचा धर्म पाळावा.

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः । प्राणैरप्यपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे ।। २३८.

दीन लोकांशी दयाळूपणा ठेवावा, सर्वांशी गोड बोलावे आणि मित्राशी, अगदी प्राण गेला तरीही, निष्ठा सोडू नये.

गृहागते परिष्वङ्गः सक्त्या दानं सहिष्णुता । स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः पररवृद्धिष्वमत्सरः ।। २३८.

घरात पाहुणा आला की त्याला मिठी द्यावी, आपल्या क्षमतेनुसार दान द्यावे, सहनशील राहावे; स्वतःच्या समृद्धीत गर्व करू नये आणि दुसऱ्याच्या भरभराटीवर मत्सर करू नये.

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता । बन्धुभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता ।। २३८.

सामोरूप विरोध नसतानाही, मौनव्रत पाळणे, नातेवाईकांशी एकत्र राहणे, आणि आपल्या लोकांत चतुराई दाखवणे — हे सर्वही महत्त्वाचे आहेत.

राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृतं । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राकज्यमुच्य्ते ।। २३९.

राम म्हणाला: स्वामी, मंत्री, राज्य, किल्ला, धनकोष, सैन्य आणि मित्र — ही एकमेकांना मदत करणारी सात अंगे मिळूनच राज्याचे खरे स्वरूप असते.