अग्निपुराणम्

त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनि । सन्ध्या रात्रिः प्रभा भूतिर्म्मेधा श्रद्धा सरस्वती ।। २३७.

तूच सिद्धी आहेस, तूच स्वधा आणि स्वाहा आहेस, तूच अमृत आहेस, लोकांना पावन करणारी आहेस; तूच संध्या, रात्र, प्रकाश, समृद्धी, बुद्धी, श्रद्धा आणि सरस्वती आहेस.

यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने । आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी ।। २३७.

हे देवी, तू यज्ञविद्या, श्रेष्ठ विद्या, गुप्त विद्या आणि आत्मविद्या आहेस. तूच मुक्तीचं फळ देणारी आहेस.

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस्त्वमेव च । सौम्या सौम्यैर्जगद्रूपैस्त्वयैतद्देवि पूरितं ।। २३७.

तूच विचारशक्ती, तीन वेद, व्यापार आणि राज्यकारभार आहेस. सौम्य रूपांनी, हे देवी, तू हे संपूर्ण जग भरून टाकले आहेस.

का त्वन्या त्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः । अध्यास्ते देव देवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः ।। २३७.

हे देवी, तुझ्याशिवाय अजून कोणाचं रूप सर्व यज्ञांनी बनलेलं आहे, जे योगी ध्यान करतात आणि जे गदाधर देवदेवतेचं शरीर आहे?

त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयं । विनष्टप्रायमभवत् त्वयेदानीं समेधितं ।। २३७.

हे देवी, जेव्हा तू हे त्रैलोक्य सोडलंस, तेव्हा सगळं जग जवळजवळ नष्ट झालं; आता तुझ्या उपस्थितीमुळे ते पुन्हा फुललं आहे.

दाराः पुत्रास्तथागारं सुहृद्धान्यघनादिकं । भवत्येतन्महाभागो नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणां ।। २३७.

पत्नी, मुले, घर, मित्र, धान्य, संपत्ती आणि अशी अनेक सुखं, हे देवी, तुझ्या कृपादृष्टीमुळे भाग्यवान लोकांना नेहमी मिळतात.

शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः सुखं । देवि त्वद्‌दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्ल्लभं ।। २३७.

शरीराचं आरोग्य, ऐश्वर्य, शत्रूंचा नाश आणि सुख — हे सर्व, हे देवी, तुझ्या कृपादृष्टीने लाभलेल्या पुरुषांसाठी सहज मिळतं.

त्वमम्बा सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता । त्वयैतद्विष्णुना चाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरं ।। २३७.

तू सर्व जीवांची आई आहेस आणि हरि, देवांचा देव, त्यांचे वडील आहेत. हे अंबे, विष्णूंसह तू हे सगळं चराचर जग व्यापून आहेस.

मानं कोषं तथा कोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदं । मा शरीरं कलत्रञ्च त्यजेथाः सर्व्वपावनि ।। २३७.

हे सर्वपावन देवी, तू मान, धन, धान्य, घर, सामान, शरीर किंवा पत्नी कधीही सोडू नकोस.

मा पुत्रान्मासुहृद्वर्गान्मा पशून्मा विभूषणं । मम देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये ।। २३७.

तू माझ्या प्रभू विष्णूच्या वक्षस्थळी वसतेस, म्हणून मुलं, मित्र, जनावरं किंवा दागिने कधीही सोडू नकोस, हे देवी.

सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः । त्यज्यन्ते ते नरा सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले ।। २३७.

हे निर्मळ देवी, ज्या पुरुषांना तू सोडतेस, त्यांना सद्गुण, सत्य, शुद्धता आणि चांगुलपणासारखे गुण ताबडतोब सोडून जातात.

त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैरखिलैर्गुणेः । कुलैश्वर्य्यैश्च युज्यन्ते पुरुषा निर्गणा अपि ।। २३७.

हे देवी, ज्या पुरुषांवर तू कृपादृष्टी टाकतेस, त्यांना ताबडतोब सर्व सद्गुण आणि घराण्याचं ऐश्वर्य मिळतं, जरी त्यांच्यात गुण नसले तरीही.

सश्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् । स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः ।। २३७.

तोच खरा प्रशंसनीय, गुणी, भाग्यवान, कुलीन, बुद्धिमान, शूर आणि पराक्रमी असतो — ज्याच्यावर, हे देवी, तुझी कृपादृष्टी पडते.

सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः । परामुङ्‌मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे ।। २३७.

हे जगदंबे, हे विष्णूच्या प्रिय, ज्या पुरुषाकडे तू पाठ फिरवतेस, त्याच्याकडून चांगुलपणासारखे सर्व गुण लगेच निघून जातात.

न ते वर्णयितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः । प्रसीद देवि पद्माक्षि नास्मांस्त्याक्षईः कदाचन ।। २३७.

ब्रह्मदेवाची जीभही तुझे गुण सांगू शकत नाही. हे कमळनयनी देवी, कृपा कर आणि आम्हाला कधीही सोडू नकोस.

पुष्कर उवाच । एवं स्तुता ददौ श्रीश्च वरमिन्द्राय चेप्सितं । सुस्थिरत्वं चराज्यस्य सङ्‌ग्रामविजयादिकं ।। २३७.

पुष्कर म्हणाला: अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, श्रीदेवीने इंद्राला हवे ते वर दिले — राज्याची स्थिरता, युद्धात विजय आणि इतरही वर.

स्वस्तोत्रपाठश्रवणकर्तॄणां भुक्तिमुक्तिदं । श्रीस्तोत्रं तस्मात् पठेच्च श्रृणुयान्नरः ।। २३७.

म्हणून, जो कोणी हे श्रीस्तोत्र म्हणतो किंवा ऐकतो, त्याला भोग आणि मुक्ती दोन्ही मिळतात; म्हणून हे स्तोत्र म्हणावं किंवा ऐकावं.

अग्निरुवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या । जयाय तां प्रवक्ष्यामि श्रृणु धर्म्मादिवर्द्धनीं ।। २३८.

अग्नि म्हणाला: पुष्कराने सांगितलेली नीती आणि रामाने लक्ष्मणाला विजयासाठी सांगितलेली नीती — ती मी आता सांगतो, जी धर्म वगैरे वाढवते; ऐक.

राम उवाच न्यायेनार्ज्जनमर्थस्य वर्द्धनं रक्षणं चरेत् । सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधं ।। २३८.

राम म्हणाला: संपत्ती न्यायाने मिळवावी, वाढवावी, जपावी आणि योग्य पात्रांना द्यावी — हेच राजाचे चार कर्तव्य आहेत.

नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश्चयात् । विनयो हीन्द्रियजयस्तैर्युक्तः पालयेन्महीं ।। २३८.

शिस्त म्हणजे चांगल्या राज्यकारभाराचा पाया आहे. शिस्त ही धर्मशास्त्रांवर निश्चयाने येते. खरी शिस्त म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे. या गुणांनी युक्त होऊनच पृथ्वीचे राज्य करावे.

ग्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं दमश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः ।। २३८.

उच्च जन्म, पवित्रता, मैत्री, त्याग, सत्य, कृतज्ञता, घराणे, चांगला स्वभाव आणि संयम — हे गुण संपत्ती मिळवण्याची कारणे आहेत.

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्व्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं ।। २३८.

इंद्रियांच्या विषयांची ही जंगले विखुरलेली असतात, त्यात मन उधळत धावते आणि विध्वंस करते. ज्ञानरूपी अंकुशाने इंद्रियांच्या हत्तीला वश करावे.

कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षो मानो मदस्तथा । षड्‌वर्गमुतसृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः ।। २३८.

काम, क्रोध, लोभ, आनंद, अभिमान आणि मद — हे सहा दोष सोडावेत; जो राजा हे सोडतो तो खरा सुखी होतो.

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्त्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः । तद्विद्यैस्तत्‌क्रियोपैतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः ।। २३८.

राजाने शिस्तीने विचार करावा — तर्क, वेद, व्यापार आणि शासनशास्त्र यांचा अभ्यास करून, त्यांच्या योग्य ज्ञान व कृतीने मनन करावे.

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्म्माधर्मौ त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तु वार्त्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ ।। २३८.

तर्काने अर्थाचे ज्ञान मिळते; धर्म आणि अधर्म हे वेदांत सापडतात; व्यापारात लाभ-हानी असते; शासनशास्त्रात योग्य-अयोग्य नीती असते.

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा । वणिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म्म उच्यते ।। २३८.

अहिंसा, गोड बोलणे, सत्य, स्वच्छता, दया आणि क्षमा — हे गृहस्थ आणि संन्यासी दोघांसाठी समान धर्म आहेत.

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्य्यादाचारसंस्थितिं । वाक्‌ सूनृता दया दानं हिनोपगतरक्षणं ।। २३८.

राजाने प्रजेला सांभाळावे, योग्य आचार प्रस्थापित करावा, गोड बोलावे, दया दाखवावी, दान द्यावे आणि पीडितांचे रक्षण करावे.

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं । आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने ।। २३८.

अशा वर्तनाने सज्जनांचे कल्याण होते; हे चांगल्या लोकांचे व्रत आहे. दुःख आणि आजारांनी त्रस्त असणाऱ्यांसाठी, आज किंवा उद्या, हेच आधार ठरते.

को हि राजा शरीराय धर्म्मापेतं समाचरेत् । न हि स्वसुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं ।। २३८.

स्वतःच्या शरीरासाठी कोणता राजा अधर्माचे आचरण करील? स्वतःचे सुख शोधताना, त्याने दीन लोकांना कधीही त्रास देऊ नये.