अग्निपुराणम्

गजाद्यैश्च गजाद्याश्च न हन्तव्याः पलायिनः । न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश्च अशस्त्राः पतितादयः ।। २३६.

हत्ती वगैरे प्राणी, पळणारे, प्रेक्षक, आत गेलेले, शस्त्र नसलेले आणि पडलेले—यांना मारू नये.

शान्ते निद्राभिभूते च अर्द्धोत्तीर्णे नदीवने । दुर्द्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत् ।। २३६.

शत्रू शांत असताना, झोपेत असताना, नदी किंवा जंगल अर्धवट ओलांडताना, किंवा वाईट हवामानात, त्याच्या नाशासाठी कपटी युद्ध करावे.

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति। प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायकोऽत्र निपातितः ।। २३६.

आपली हात बांधून मोठ्याने ओरडावे, 'आम्ही मोडलो, दुसऱ्यांनी आम्हाला हरवले!' मित्र किंवा मोठे सैन्य आल्यास, इथला नायक मारला जातो.

सेनानीर्निहतश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः । विद्रुतानान्तु योधानां सुखं धातो विधीयते ।। २३६.

सेनापती मारला गेला आणि राजा देखील पळाला; पळून गेलेल्या योद्ध्यांसाठी सुरक्षित माघारची सोय केली जाते.

धूपश्च देया धर्म्मज्ञ तथा च परमोहनाः । पताकाश्चैव सम्भारो वादित्राणां भयावहः ।। २३६.

धर्म जाणणाऱ्या, धूप अर्पण करावा आणि प्रभावी मोहिनी मंत्र वापरावेत; ध्वज आणि भीतीदायक वाद्यांची तयारी ठेवावी.

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश्च संयजेत् । रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे ।। २३६.

युद्धात विजय मिळवल्यावर देव आणि ब्राह्मण यांना यज्ञ करावा; युद्धात मिळालेले रत्न आणि राजाचे धन मंत्रीने वाटावे.

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश्च परस्य च । शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत् ।। २३६.

पराभूतांच्या आणि विजेत्यांच्या स्त्रियांना त्रास देऊ नये; युद्धात पकडलेल्या शत्रूचे पुत्रासारखे रक्षण करावे.

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् । ततश्च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं ।। २३६.

त्याच्याशी पुन्हा युद्ध करू नये; त्या प्रदेशाची चालरीती पाळावी. मग आपल्या नगरात परत जाऊन नक्कीच घरी प्रवेश करावा.

पुष्कर उवाच राज्यलक्ष्मीस्थिरत्वाय यथेन्द्रेण पुरा श्रियः । स्तुतिः कृता तथा राजा जयार्थं स्तुतिमाचरेत् ।। २३७.

पुष्कर म्हणाला: राज्यलक्ष्मी स्थिर राहावी म्हणून, जसे इंद्राने पूर्वी श्रीची स्तुती केली, तसेच राजाने विजयासाठी स्तुती करावी.

इन्द्र उवाच । नमस्ये सर्वलोकानां जननीमब्धिसम्भवां । श्रियमुन्निद्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थितां ।। २३७.

इंद्र म्हणतो: सर्व लोकांची जननी, समुद्रातून जन्मलेली, उमललेल्या कमळासारखी डोळे असलेली, विष्णूच्या छातीवर वास करणारी श्री, तुझा मी नमस्कार करतो.

त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनि । सन्ध्या रात्रिः प्रभा भूतिर्म्मेधा श्रद्धा सरस्वती ।। २३७.

तूच सिद्धी आहेस, तूच स्वधा आणि स्वाहा आहेस, तूच अमृत आहेस, लोकांना पावन करणारी आहेस; तूच संध्या, रात्र, प्रकाश, समृद्धी, बुद्धी, श्रद्धा आणि सरस्वती आहेस.

यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने । आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी ।। २३७.

हे देवी, तू यज्ञविद्या, श्रेष्ठ विद्या, गुप्त विद्या आणि आत्मविद्या आहेस. तूच मुक्तीचं फळ देणारी आहेस.

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस्त्वमेव च । सौम्या सौम्यैर्जगद्रूपैस्त्वयैतद्देवि पूरितं ।। २३७.

तूच विचारशक्ती, तीन वेद, व्यापार आणि राज्यकारभार आहेस. सौम्य रूपांनी, हे देवी, तू हे संपूर्ण जग भरून टाकले आहेस.

का त्वन्या त्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः । अध्यास्ते देव देवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः ।। २३७.

हे देवी, तुझ्याशिवाय अजून कोणाचं रूप सर्व यज्ञांनी बनलेलं आहे, जे योगी ध्यान करतात आणि जे गदाधर देवदेवतेचं शरीर आहे?

त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयं । विनष्टप्रायमभवत् त्वयेदानीं समेधितं ।। २३७.

हे देवी, जेव्हा तू हे त्रैलोक्य सोडलंस, तेव्हा सगळं जग जवळजवळ नष्ट झालं; आता तुझ्या उपस्थितीमुळे ते पुन्हा फुललं आहे.

दाराः पुत्रास्तथागारं सुहृद्धान्यघनादिकं । भवत्येतन्महाभागो नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणां ।। २३७.

पत्नी, मुले, घर, मित्र, धान्य, संपत्ती आणि अशी अनेक सुखं, हे देवी, तुझ्या कृपादृष्टीमुळे भाग्यवान लोकांना नेहमी मिळतात.

शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः सुखं । देवि त्वद्‌दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्ल्लभं ।। २३७.

शरीराचं आरोग्य, ऐश्वर्य, शत्रूंचा नाश आणि सुख — हे सर्व, हे देवी, तुझ्या कृपादृष्टीने लाभलेल्या पुरुषांसाठी सहज मिळतं.

त्वमम्बा सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता । त्वयैतद्विष्णुना चाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरं ।। २३७.

तू सर्व जीवांची आई आहेस आणि हरि, देवांचा देव, त्यांचे वडील आहेत. हे अंबे, विष्णूंसह तू हे सगळं चराचर जग व्यापून आहेस.

मानं कोषं तथा कोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदं । मा शरीरं कलत्रञ्च त्यजेथाः सर्व्वपावनि ।। २३७.

हे सर्वपावन देवी, तू मान, धन, धान्य, घर, सामान, शरीर किंवा पत्नी कधीही सोडू नकोस.

मा पुत्रान्मासुहृद्वर्गान्मा पशून्मा विभूषणं । मम देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये ।। २३७.

तू माझ्या प्रभू विष्णूच्या वक्षस्थळी वसतेस, म्हणून मुलं, मित्र, जनावरं किंवा दागिने कधीही सोडू नकोस, हे देवी.

सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः । त्यज्यन्ते ते नरा सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले ।। २३७.

हे निर्मळ देवी, ज्या पुरुषांना तू सोडतेस, त्यांना सद्गुण, सत्य, शुद्धता आणि चांगुलपणासारखे गुण ताबडतोब सोडून जातात.

त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैरखिलैर्गुणेः । कुलैश्वर्य्यैश्च युज्यन्ते पुरुषा निर्गणा अपि ।। २३७.

हे देवी, ज्या पुरुषांवर तू कृपादृष्टी टाकतेस, त्यांना ताबडतोब सर्व सद्गुण आणि घराण्याचं ऐश्वर्य मिळतं, जरी त्यांच्यात गुण नसले तरीही.

सश्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् । स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः ।। २३७.

तोच खरा प्रशंसनीय, गुणी, भाग्यवान, कुलीन, बुद्धिमान, शूर आणि पराक्रमी असतो — ज्याच्यावर, हे देवी, तुझी कृपादृष्टी पडते.

सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः । परामुङ्‌मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे ।। २३७.

हे जगदंबे, हे विष्णूच्या प्रिय, ज्या पुरुषाकडे तू पाठ फिरवतेस, त्याच्याकडून चांगुलपणासारखे सर्व गुण लगेच निघून जातात.

न ते वर्णयितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः । प्रसीद देवि पद्माक्षि नास्मांस्त्याक्षईः कदाचन ।। २३७.

ब्रह्मदेवाची जीभही तुझे गुण सांगू शकत नाही. हे कमळनयनी देवी, कृपा कर आणि आम्हाला कधीही सोडू नकोस.

पुष्कर उवाच । एवं स्तुता ददौ श्रीश्च वरमिन्द्राय चेप्सितं । सुस्थिरत्वं चराज्यस्य सङ्‌ग्रामविजयादिकं ।। २३७.

पुष्कर म्हणाला: अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, श्रीदेवीने इंद्राला हवे ते वर दिले — राज्याची स्थिरता, युद्धात विजय आणि इतरही वर.

स्वस्तोत्रपाठश्रवणकर्तॄणां भुक्तिमुक्तिदं । श्रीस्तोत्रं तस्मात् पठेच्च श्रृणुयान्नरः ।। २३७.

म्हणून, जो कोणी हे श्रीस्तोत्र म्हणतो किंवा ऐकतो, त्याला भोग आणि मुक्ती दोन्ही मिळतात; म्हणून हे स्तोत्र म्हणावं किंवा ऐकावं.

अग्निरुवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या । जयाय तां प्रवक्ष्यामि श्रृणु धर्म्मादिवर्द्धनीं ।। २३८.

अग्नि म्हणाला: पुष्कराने सांगितलेली नीती आणि रामाने लक्ष्मणाला विजयासाठी सांगितलेली नीती — ती मी आता सांगतो, जी धर्म वगैरे वाढवते; ऐक.

राम उवाच न्यायेनार्ज्जनमर्थस्य वर्द्धनं रक्षणं चरेत् । सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधं ।। २३८.

राम म्हणाला: संपत्ती न्यायाने मिळवावी, वाढवावी, जपावी आणि योग्य पात्रांना द्यावी — हेच राजाचे चार कर्तव्य आहेत.