अग्निपुराणम्

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते । त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म्म तथोच्यते ।। २३६.

दूरवरून मागे हटणे हे वाहनांचे काम आहे; आणि शत्रूच्या सैन्याला घाबरवणे हे रथांचे काम आहे, असं सांगितलं आहे.

भेदनं संहतानाञच भेदानामपि संहतिः । प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश्च सद्‌गजे ।। २३६.

एकत्र फळी फोडणे, तुटलेल्या गटांना पुन्हा एकत्र करणे, तसेच किल्ल्याच्या भिंती, दरवाजे, मनोरे आणि झाडे तोडणे हे हत्तींचे काम आहे.

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा सभा । सकर्द्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता ।। २३६.

पायदळासाठी युद्धभूमी खडतर असावी; रथ आणि घोड्यांसाठी सपाट जागा; आणि हत्तींसाठी चिखलयुक्त जागा योग्य आहे, असं सांगितलं आहे.

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः । तथानुलोपशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः ।। २३६.

अशा प्रकारे मांडणी करावी, सूर्य मागे ठेवावा. शुक्र आणि सूर्य यांच्या दिशेनुसार दिशांचे रक्षण करणारे ठेवावेत, आणि मंद वारा वाहू द्यावा.

योधानुत्तेजयेत्सर्व्वान्नामगोत्रावदानतः । भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च ।। २३६.

सर्व योद्ध्यांना त्यांच्या नावाने आणि कुळाने हाक मारून, विजय मिळवल्यावर सुख मिळेल आणि मरण आल्यास स्वर्ग मिळेल, असे सांगून त्यांना उत्साहित करावे.

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः । निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ।। २३६.

शत्रूंना जिंकून आनंद मिळतो, आणि मरण पावल्यास श्रेष्ठ अवस्था मिळते. युद्धात मरण्याइतकी दुसरी कोणतीही शुद्धी नाही.

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते । घातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः ।। २३६.

शूरांचे रक्त सांडते आणि त्यातून त्यांना पापातून मुक्ती मिळते; युद्धात जखमा व मृत्यूचे दुःख सहन करणे हेच त्यांचे मोठे तप आहे.

वराप्सरः सहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं । स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्त्तिनां ।। २३६.

युद्धात मरण पावलेल्या शूराला हजारो अप्सरा भेटायला येतात; आणि पराभूत होऊन परतणाऱ्यांचे पुण्य राजा मिळवतो.

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे । त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये ।। २३६.

जो आपल्या सोबत्यांना सोडून जातो, त्याला प्रत्येक पावलावर ब्राह्मणहत्येचे फळ मिळते असे सांगितले आहे; देव त्याच्या विनाशाची इच्छा करतात.

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिवर्त्तिनां । धर्म्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश्च समाः समैः ।। २३६.

जे शूर परत फिरत नाहीत त्यांना अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते असे सांगितले आहे; धर्मावर ठाम असणाऱ्या राजाला विजय मिळतो, आणि समदुरींनीच एकमेकांशी लढावे.

गजाद्यैश्च गजाद्याश्च न हन्तव्याः पलायिनः । न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश्च अशस्त्राः पतितादयः ।। २३६.

हत्ती वगैरे प्राणी, पळणारे, प्रेक्षक, आत गेलेले, शस्त्र नसलेले आणि पडलेले—यांना मारू नये.

शान्ते निद्राभिभूते च अर्द्धोत्तीर्णे नदीवने । दुर्द्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत् ।। २३६.

शत्रू शांत असताना, झोपेत असताना, नदी किंवा जंगल अर्धवट ओलांडताना, किंवा वाईट हवामानात, त्याच्या नाशासाठी कपटी युद्ध करावे.

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति। प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायकोऽत्र निपातितः ।। २३६.

आपली हात बांधून मोठ्याने ओरडावे, 'आम्ही मोडलो, दुसऱ्यांनी आम्हाला हरवले!' मित्र किंवा मोठे सैन्य आल्यास, इथला नायक मारला जातो.

सेनानीर्निहतश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः । विद्रुतानान्तु योधानां सुखं धातो विधीयते ।। २३६.

सेनापती मारला गेला आणि राजा देखील पळाला; पळून गेलेल्या योद्ध्यांसाठी सुरक्षित माघारची सोय केली जाते.

धूपश्च देया धर्म्मज्ञ तथा च परमोहनाः । पताकाश्चैव सम्भारो वादित्राणां भयावहः ।। २३६.

धर्म जाणणाऱ्या, धूप अर्पण करावा आणि प्रभावी मोहिनी मंत्र वापरावेत; ध्वज आणि भीतीदायक वाद्यांची तयारी ठेवावी.

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश्च संयजेत् । रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे ।। २३६.

युद्धात विजय मिळवल्यावर देव आणि ब्राह्मण यांना यज्ञ करावा; युद्धात मिळालेले रत्न आणि राजाचे धन मंत्रीने वाटावे.

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश्च परस्य च । शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत् ।। २३६.

पराभूतांच्या आणि विजेत्यांच्या स्त्रियांना त्रास देऊ नये; युद्धात पकडलेल्या शत्रूचे पुत्रासारखे रक्षण करावे.

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् । ततश्च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं ।। २३६.

त्याच्याशी पुन्हा युद्ध करू नये; त्या प्रदेशाची चालरीती पाळावी. मग आपल्या नगरात परत जाऊन नक्कीच घरी प्रवेश करावा.

पुष्कर उवाच राज्यलक्ष्मीस्थिरत्वाय यथेन्द्रेण पुरा श्रियः । स्तुतिः कृता तथा राजा जयार्थं स्तुतिमाचरेत् ।। २३७.

पुष्कर म्हणाला: राज्यलक्ष्मी स्थिर राहावी म्हणून, जसे इंद्राने पूर्वी श्रीची स्तुती केली, तसेच राजाने विजयासाठी स्तुती करावी.

इन्द्र उवाच । नमस्ये सर्वलोकानां जननीमब्धिसम्भवां । श्रियमुन्निद्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थितां ।। २३७.

इंद्र म्हणतो: सर्व लोकांची जननी, समुद्रातून जन्मलेली, उमललेल्या कमळासारखी डोळे असलेली, विष्णूच्या छातीवर वास करणारी श्री, तुझा मी नमस्कार करतो.

त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनि । सन्ध्या रात्रिः प्रभा भूतिर्म्मेधा श्रद्धा सरस्वती ।। २३७.

तूच सिद्धी आहेस, तूच स्वधा आणि स्वाहा आहेस, तूच अमृत आहेस, लोकांना पावन करणारी आहेस; तूच संध्या, रात्र, प्रकाश, समृद्धी, बुद्धी, श्रद्धा आणि सरस्वती आहेस.

यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने । आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी ।। २३७.

हे देवी, तू यज्ञविद्या, श्रेष्ठ विद्या, गुप्त विद्या आणि आत्मविद्या आहेस. तूच मुक्तीचं फळ देणारी आहेस.

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस्त्वमेव च । सौम्या सौम्यैर्जगद्रूपैस्त्वयैतद्देवि पूरितं ।। २३७.

तूच विचारशक्ती, तीन वेद, व्यापार आणि राज्यकारभार आहेस. सौम्य रूपांनी, हे देवी, तू हे संपूर्ण जग भरून टाकले आहेस.

का त्वन्या त्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः । अध्यास्ते देव देवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः ।। २३७.

हे देवी, तुझ्याशिवाय अजून कोणाचं रूप सर्व यज्ञांनी बनलेलं आहे, जे योगी ध्यान करतात आणि जे गदाधर देवदेवतेचं शरीर आहे?

त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयं । विनष्टप्रायमभवत् त्वयेदानीं समेधितं ।। २३७.

हे देवी, जेव्हा तू हे त्रैलोक्य सोडलंस, तेव्हा सगळं जग जवळजवळ नष्ट झालं; आता तुझ्या उपस्थितीमुळे ते पुन्हा फुललं आहे.

दाराः पुत्रास्तथागारं सुहृद्धान्यघनादिकं । भवत्येतन्महाभागो नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणां ।। २३७.

पत्नी, मुले, घर, मित्र, धान्य, संपत्ती आणि अशी अनेक सुखं, हे देवी, तुझ्या कृपादृष्टीमुळे भाग्यवान लोकांना नेहमी मिळतात.

शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः सुखं । देवि त्वद्‌दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्ल्लभं ।। २३७.

शरीराचं आरोग्य, ऐश्वर्य, शत्रूंचा नाश आणि सुख — हे सर्व, हे देवी, तुझ्या कृपादृष्टीने लाभलेल्या पुरुषांसाठी सहज मिळतं.

त्वमम्बा सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता । त्वयैतद्विष्णुना चाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरं ।। २३७.

तू सर्व जीवांची आई आहेस आणि हरि, देवांचा देव, त्यांचे वडील आहेत. हे अंबे, विष्णूंसह तू हे सगळं चराचर जग व्यापून आहेस.

मानं कोषं तथा कोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदं । मा शरीरं कलत्रञ्च त्यजेथाः सर्व्वपावनि ।। २३७.

हे सर्वपावन देवी, तू मान, धन, धान्य, घर, सामान, शरीर किंवा पत्नी कधीही सोडू नकोस.