अग्निपुराणम्

व्यूहं भेदावहं कुर्य्यात् परव्यूहेषु चेच्छया । गजस्य पादरक्षार्थाश्चत्वारस्तु तथा द्विज ।। २३६.

शत्रूच्या फळी फोडणारी मांडणी करावी; आणि द्विजा, हत्तीच्या पायांच्या रक्षणासाठी चार रक्षक ठेवावेत.

रथस्य चाश्वाश्चत्वारः समास्तस्य च चर्म्मिणः । धन्विनश्चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्म्मिणो रणे ।। २३६.

रथासाठी चार घोडे जोखावेत आणि त्यावर चामडीचे सैनिक असावेत; धनुर्धारींसमोरही चामडीचे सैनिक ठेवावेत, आणि रणात तेच पुढे असावेत.

वृष्ठतो धन्विनः पश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः । रथानां कुञ्जराः पश्चाद्धातव्याः पृथिवीक्षिता ।। २३६.

धनुर्धारींच्या मागे पुन्हा धनुर्धारी, मग घोडे आणि रथ ठेवावेत; आणि रथांच्या मागे हत्ती ठेवावेत, असं राजाने पाहावं.

पदातिकुञ्जराश्वनां धर्म्मकार्य्यं प्रयत्नतः । शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं ।। २३६.

पायदळ, हत्ती आणि घोड्यांची योग्य मांडणी काळजीपूर्वक करावी; धाडसी सैनिक पुढे ठेवावेत आणि त्यांनी फक्त खांदेच दाखवावेत.

कर्त्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं । दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः ।। २३६.

भ्याड लोकांच्या गटाने शत्रूला पळवणारी मांडणी करावी; पण भ्याड लोकांना कधीही पुढे ठेवू नये.

प्रोत्साहयन्त्येव रणे भीरून् शूगः पुरस्थिताः । प्रांशवः शुकनाशाश्च ये चाजिह्मेक्षणा२ नराः ।। २३६.

रणात पुढे असलेले शूर लोक भ्याडांना उत्साहित करतात; उंच, रुंद खांद्याचे आणि स्थिर नजरेचे पुरुष पुढे ठेवावेत.

संहतभ्रयुगाश्चैव क्रोधनाः कलहप्रियाः । नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश्च शूरा ज्ञेयाश्य कामिनः ।। २३६.

एकत्र राहणारे, चटकन रागावणारे, भांडण प्रिय, नेहमी आनंदी आणि धाडसी — हेच युद्धासाठी उत्सुक समजावेत.

प्रप्तियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकश्च यत् ।। २३६.

हत्तींच्या युद्धातील पद्धती, पाण्याची आणि इतर गरजांची व्यवस्था सांगितली आहे.

आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म्मं विधीयते । रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं ।। २३६.

शस्त्रांची ने-आण आणि पायदळाचे काम सांगितले आहे; शत्रूची फळी फोडायची आणि आपल्या सैन्याचे रक्षण करायचे.

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म्म कीर्त्तिंतं । विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते ।। २३६.

चामडीचे सैनिक एकत्र असतील तर त्यांची फळी फोडण्याचे काम सांगितले आहे; आणि रणात धनुर्धारींना मागे हटवण्याचेही वर्णन आहे.

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते । त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म्म तथोच्यते ।। २३६.

दूरवरून मागे हटणे हे वाहनांचे काम आहे; आणि शत्रूच्या सैन्याला घाबरवणे हे रथांचे काम आहे, असं सांगितलं आहे.

भेदनं संहतानाञच भेदानामपि संहतिः । प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश्च सद्‌गजे ।। २३६.

एकत्र फळी फोडणे, तुटलेल्या गटांना पुन्हा एकत्र करणे, तसेच किल्ल्याच्या भिंती, दरवाजे, मनोरे आणि झाडे तोडणे हे हत्तींचे काम आहे.

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा सभा । सकर्द्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता ।। २३६.

पायदळासाठी युद्धभूमी खडतर असावी; रथ आणि घोड्यांसाठी सपाट जागा; आणि हत्तींसाठी चिखलयुक्त जागा योग्य आहे, असं सांगितलं आहे.

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः । तथानुलोपशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः ।। २३६.

अशा प्रकारे मांडणी करावी, सूर्य मागे ठेवावा. शुक्र आणि सूर्य यांच्या दिशेनुसार दिशांचे रक्षण करणारे ठेवावेत, आणि मंद वारा वाहू द्यावा.

योधानुत्तेजयेत्सर्व्वान्नामगोत्रावदानतः । भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च ।। २३६.

सर्व योद्ध्यांना त्यांच्या नावाने आणि कुळाने हाक मारून, विजय मिळवल्यावर सुख मिळेल आणि मरण आल्यास स्वर्ग मिळेल, असे सांगून त्यांना उत्साहित करावे.

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः । निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ।। २३६.

शत्रूंना जिंकून आनंद मिळतो, आणि मरण पावल्यास श्रेष्ठ अवस्था मिळते. युद्धात मरण्याइतकी दुसरी कोणतीही शुद्धी नाही.

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते । घातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः ।। २३६.

शूरांचे रक्त सांडते आणि त्यातून त्यांना पापातून मुक्ती मिळते; युद्धात जखमा व मृत्यूचे दुःख सहन करणे हेच त्यांचे मोठे तप आहे.

वराप्सरः सहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं । स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्त्तिनां ।। २३६.

युद्धात मरण पावलेल्या शूराला हजारो अप्सरा भेटायला येतात; आणि पराभूत होऊन परतणाऱ्यांचे पुण्य राजा मिळवतो.

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे । त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये ।। २३६.

जो आपल्या सोबत्यांना सोडून जातो, त्याला प्रत्येक पावलावर ब्राह्मणहत्येचे फळ मिळते असे सांगितले आहे; देव त्याच्या विनाशाची इच्छा करतात.

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिवर्त्तिनां । धर्म्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश्च समाः समैः ।। २३६.

जे शूर परत फिरत नाहीत त्यांना अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते असे सांगितले आहे; धर्मावर ठाम असणाऱ्या राजाला विजय मिळतो, आणि समदुरींनीच एकमेकांशी लढावे.

गजाद्यैश्च गजाद्याश्च न हन्तव्याः पलायिनः । न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश्च अशस्त्राः पतितादयः ।। २३६.

हत्ती वगैरे प्राणी, पळणारे, प्रेक्षक, आत गेलेले, शस्त्र नसलेले आणि पडलेले—यांना मारू नये.

शान्ते निद्राभिभूते च अर्द्धोत्तीर्णे नदीवने । दुर्द्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत् ।। २३६.

शत्रू शांत असताना, झोपेत असताना, नदी किंवा जंगल अर्धवट ओलांडताना, किंवा वाईट हवामानात, त्याच्या नाशासाठी कपटी युद्ध करावे.

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति। प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायकोऽत्र निपातितः ।। २३६.

आपली हात बांधून मोठ्याने ओरडावे, 'आम्ही मोडलो, दुसऱ्यांनी आम्हाला हरवले!' मित्र किंवा मोठे सैन्य आल्यास, इथला नायक मारला जातो.

सेनानीर्निहतश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः । विद्रुतानान्तु योधानां सुखं धातो विधीयते ।। २३६.

सेनापती मारला गेला आणि राजा देखील पळाला; पळून गेलेल्या योद्ध्यांसाठी सुरक्षित माघारची सोय केली जाते.

धूपश्च देया धर्म्मज्ञ तथा च परमोहनाः । पताकाश्चैव सम्भारो वादित्राणां भयावहः ।। २३६.

धर्म जाणणाऱ्या, धूप अर्पण करावा आणि प्रभावी मोहिनी मंत्र वापरावेत; ध्वज आणि भीतीदायक वाद्यांची तयारी ठेवावी.

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश्च संयजेत् । रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे ।। २३६.

युद्धात विजय मिळवल्यावर देव आणि ब्राह्मण यांना यज्ञ करावा; युद्धात मिळालेले रत्न आणि राजाचे धन मंत्रीने वाटावे.

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश्च परस्य च । शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत् ।। २३६.

पराभूतांच्या आणि विजेत्यांच्या स्त्रियांना त्रास देऊ नये; युद्धात पकडलेल्या शत्रूचे पुत्रासारखे रक्षण करावे.

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् । ततश्च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं ।। २३६.

त्याच्याशी पुन्हा युद्ध करू नये; त्या प्रदेशाची चालरीती पाळावी. मग आपल्या नगरात परत जाऊन नक्कीच घरी प्रवेश करावा.

पुष्कर उवाच राज्यलक्ष्मीस्थिरत्वाय यथेन्द्रेण पुरा श्रियः । स्तुतिः कृता तथा राजा जयार्थं स्तुतिमाचरेत् ।। २३७.

पुष्कर म्हणाला: राज्यलक्ष्मी स्थिर राहावी म्हणून, जसे इंद्राने पूर्वी श्रीची स्तुती केली, तसेच राजाने विजयासाठी स्तुती करावी.