अग्निपुराणम्

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्य्यात् प्रकृतिकल्पनां । संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्‌बहून् ।। २३६.

शत्रूंना दिसणार नाही अशा ठिकाणी सैन्याची मांडणी करावी. थोड्या सैन्याने एकत्र आलेल्यांशी लढावे आणि जास्त सैन्य असल्यास त्याचा विस्तार करावा.

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश्च द्रव्यरूपाश्च कीर्त्तिताः ।। २३६.

थोड्या लोकांसाठी आणि जास्त लोकांसह सुईच्या टोकासारखी मांडणी करावी. सैन्याची मांडणी शरीराच्या अवयवांसारखी किंवा वस्तूंसारखी असते.

गरुडो मकरव्यूहश्चक्रः श्येनस्तथैव च । अर्द्धचन्द्रश्च वज्रश्च शकटव्यूह एव च ।। २३६.

गरुड, मकर, चक्र, श्येन, अर्धचंद्र, वज्र आणि शकट या मांडण्या सांगितल्या आहेत.

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश्च ते नराः । व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना ।। २३६.

मंडल, सर्वतोभद्र आणि सुईसारखी मांडणी—या सर्व मांडण्या आहेत. या सर्वांसाठी सैन्याची पाच प्रकारे मांडणी सांगितली आहे.

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वाववश्यं पञ्चमं भवेत् । एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत् ।। २३६.

दोन मुख्य पंख, दोन उपपंख आणि पाचवा भाग नेहमी असतो. एक किंवा दोन विभागांनी युद्ध करता येते.

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च । न व्यूहकल्पना कार्य्या राज्ञो भवति कर्हिंचित् ।। २३६.

त्यांच्या संरक्षणासाठी तीन विभागांची स्थापना करावी; पण राजा स्वतः कधीही युद्धाची मांडणी करू नये.

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः । सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः ।। २३६.

मुळ नष्ट झालं तर सर्वांचा नाश होतो; राजा स्वतः युद्धात उतरू नये, तर आपल्या सैन्याच्या मागे एक कोस अंतरावर थांबावा.

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्त्तितं । प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नावस्थानं विधीयते ।। २३६.

जेव्हा मुख्य सैनिकांची फळी तुटते, तेव्हा पुढे टिकून राहता येत नाही, असं सांगितलं आहे.

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् । आयुधानान्तु सम्मर्द्दो यथा न स्यात् परस्परं ।। २३६.

सैनिकांना फार एकत्र किंवा फार विरळ मांडू नये, म्हणजे त्यांच्या शस्त्रांचा आपसात धक्का लागणार नाही.

भेत्तुकामः परनीकं संहतैरेव भेदयेत् । भेदरक्ष्याः परेणापि कर्त्तव्याः संहतास्तथा ।। २३६.

शत्रूच्या फळी फोडायची असेल तर एकत्रित सैन्यानेच फोडावी; तसेच शत्रूनेही आपली फळी तुटू नये म्हणून काळजी घ्यावी.

व्यूहं भेदावहं कुर्य्यात् परव्यूहेषु चेच्छया । गजस्य पादरक्षार्थाश्चत्वारस्तु तथा द्विज ।। २३६.

शत्रूच्या फळी फोडणारी मांडणी करावी; आणि द्विजा, हत्तीच्या पायांच्या रक्षणासाठी चार रक्षक ठेवावेत.

रथस्य चाश्वाश्चत्वारः समास्तस्य च चर्म्मिणः । धन्विनश्चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्म्मिणो रणे ।। २३६.

रथासाठी चार घोडे जोखावेत आणि त्यावर चामडीचे सैनिक असावेत; धनुर्धारींसमोरही चामडीचे सैनिक ठेवावेत, आणि रणात तेच पुढे असावेत.

वृष्ठतो धन्विनः पश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः । रथानां कुञ्जराः पश्चाद्धातव्याः पृथिवीक्षिता ।। २३६.

धनुर्धारींच्या मागे पुन्हा धनुर्धारी, मग घोडे आणि रथ ठेवावेत; आणि रथांच्या मागे हत्ती ठेवावेत, असं राजाने पाहावं.

पदातिकुञ्जराश्वनां धर्म्मकार्य्यं प्रयत्नतः । शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं ।। २३६.

पायदळ, हत्ती आणि घोड्यांची योग्य मांडणी काळजीपूर्वक करावी; धाडसी सैनिक पुढे ठेवावेत आणि त्यांनी फक्त खांदेच दाखवावेत.

कर्त्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं । दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः ।। २३६.

भ्याड लोकांच्या गटाने शत्रूला पळवणारी मांडणी करावी; पण भ्याड लोकांना कधीही पुढे ठेवू नये.

प्रोत्साहयन्त्येव रणे भीरून् शूगः पुरस्थिताः । प्रांशवः शुकनाशाश्च ये चाजिह्मेक्षणा२ नराः ।। २३६.

रणात पुढे असलेले शूर लोक भ्याडांना उत्साहित करतात; उंच, रुंद खांद्याचे आणि स्थिर नजरेचे पुरुष पुढे ठेवावेत.

संहतभ्रयुगाश्चैव क्रोधनाः कलहप्रियाः । नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश्च शूरा ज्ञेयाश्य कामिनः ।। २३६.

एकत्र राहणारे, चटकन रागावणारे, भांडण प्रिय, नेहमी आनंदी आणि धाडसी — हेच युद्धासाठी उत्सुक समजावेत.

प्रप्तियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकश्च यत् ।। २३६.

हत्तींच्या युद्धातील पद्धती, पाण्याची आणि इतर गरजांची व्यवस्था सांगितली आहे.

आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म्मं विधीयते । रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं ।। २३६.

शस्त्रांची ने-आण आणि पायदळाचे काम सांगितले आहे; शत्रूची फळी फोडायची आणि आपल्या सैन्याचे रक्षण करायचे.

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म्म कीर्त्तिंतं । विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते ।। २३६.

चामडीचे सैनिक एकत्र असतील तर त्यांची फळी फोडण्याचे काम सांगितले आहे; आणि रणात धनुर्धारींना मागे हटवण्याचेही वर्णन आहे.

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते । त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म्म तथोच्यते ।। २३६.

दूरवरून मागे हटणे हे वाहनांचे काम आहे; आणि शत्रूच्या सैन्याला घाबरवणे हे रथांचे काम आहे, असं सांगितलं आहे.

भेदनं संहतानाञच भेदानामपि संहतिः । प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश्च सद्‌गजे ।। २३६.

एकत्र फळी फोडणे, तुटलेल्या गटांना पुन्हा एकत्र करणे, तसेच किल्ल्याच्या भिंती, दरवाजे, मनोरे आणि झाडे तोडणे हे हत्तींचे काम आहे.

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा सभा । सकर्द्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता ।। २३६.

पायदळासाठी युद्धभूमी खडतर असावी; रथ आणि घोड्यांसाठी सपाट जागा; आणि हत्तींसाठी चिखलयुक्त जागा योग्य आहे, असं सांगितलं आहे.

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः । तथानुलोपशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः ।। २३६.

अशा प्रकारे मांडणी करावी, सूर्य मागे ठेवावा. शुक्र आणि सूर्य यांच्या दिशेनुसार दिशांचे रक्षण करणारे ठेवावेत, आणि मंद वारा वाहू द्यावा.

योधानुत्तेजयेत्सर्व्वान्नामगोत्रावदानतः । भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च ।। २३६.

सर्व योद्ध्यांना त्यांच्या नावाने आणि कुळाने हाक मारून, विजय मिळवल्यावर सुख मिळेल आणि मरण आल्यास स्वर्ग मिळेल, असे सांगून त्यांना उत्साहित करावे.

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः । निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ।। २३६.

शत्रूंना जिंकून आनंद मिळतो, आणि मरण पावल्यास श्रेष्ठ अवस्था मिळते. युद्धात मरण्याइतकी दुसरी कोणतीही शुद्धी नाही.

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते । घातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः ।। २३६.

शूरांचे रक्त सांडते आणि त्यातून त्यांना पापातून मुक्ती मिळते; युद्धात जखमा व मृत्यूचे दुःख सहन करणे हेच त्यांचे मोठे तप आहे.

वराप्सरः सहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं । स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्त्तिनां ।। २३६.

युद्धात मरण पावलेल्या शूराला हजारो अप्सरा भेटायला येतात; आणि पराभूत होऊन परतणाऱ्यांचे पुण्य राजा मिळवतो.

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे । त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये ।। २३६.

जो आपल्या सोबत्यांना सोडून जातो, त्याला प्रत्येक पावलावर ब्राह्मणहत्येचे फळ मिळते असे सांगितले आहे; देव त्याच्या विनाशाची इच्छा करतात.