अग्निपुराणम्

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश्च ते । देवसिद्धिं प्रप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव ।। २३६.

स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वीवर वास करणारे देव तुझ्या दीर्घायुष्यासाठी कृपा करो. तुला दैवी विजय लाभो आणि ही देवयात्रा तुझीच होवो.

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् । गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रतः ।। २३६.

'सर्व देवता रक्षण करो' असे ऐकून राजा धनुष्य आणि बाण घेऊन, 'नागधनुष्य' असा मंत्र म्हणत पुढे जावा.

नद्विण्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुख पदं । दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षुं प्राच्यादिषु क्रमात् ।। २३६.

'नद्विण्णो' हा मंत्र म्हणून, मग डाव्या पायाने पर्वताच्या तोंडाशी पाऊल ठेवावे. उजवे पाऊल पूर्वेसह बत्तीस दिशांना एकामागोमाग ठेवावे.

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश्चैवारुहेत् क्रमात् । आरुह्य वाद्यैर्गच्छेत पृष्ठतो नावलोकयेत् ।। २३६.

नंतर नाग, रथ, घोडा आणि इतर वाहने यावर योग्य क्रमाने चढावे. चढल्यानंतर वाद्यांच्या गजरात पुढे जावे, मागे वळून पाहू नये.

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् । परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन् ।। २३६.

एक कोस अंतर गेल्यावर थांबावे, देव आणि ब्राह्मण यांची पूजा करावी. नंतर स्वतःच्या सैन्याचे रक्षण करत परदेशात जावे.

देवानां पूजनं कुर्य्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु ।। २३६.

देवतांची पूजा करावी, आणि हे कधीही सोडू नये.

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः । जयं प्राप्यार्च्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिपः ।। २३६.

त्या प्रदेशातील लोकांचा अपमान करू नये. आपल्या नगरात परत आल्यावर, विजय मिळवल्यावर, राजा देवांची पूजा करावी आणि दान द्यावे.

द्वितीयेऽहनि सङ्‌ग्रामो भविष्यति यदा तदा । स्नापयेद्‌गजमश्वादि यजेद्देवं नृसिंहकं ।। २३६.

दुसऱ्या दिवशी जेव्हा युद्ध होणार असेल, तेव्हा गज, अश्व इत्यादींचे स्नान करावे आणि नरसिंह देवाची पूजा करावी.

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् । प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः ।। २३६.

रात्री छत्र वगैरे राजचिन्हे, शस्त्रे आणि गण यांची पूजा करावी. सकाळी नरसिंह देव, सर्व वाहने आणि इतर सर्वांची पूजा करावी.

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यदेत्। गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुद्य वै ब्रजेत् ।। २३६.

पुरोहिताने होम पाहावा, अग्नीत आहुती दिल्यावर ब्राह्मणांचा सन्मान करावा. धनुष्य आणि बाण घेऊन, गज वगैरे वाहनांवर चढून पुढे जावे.

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्य्यात् प्रकृतिकल्पनां । संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्‌बहून् ।। २३६.

शत्रूंना दिसणार नाही अशा ठिकाणी सैन्याची मांडणी करावी. थोड्या सैन्याने एकत्र आलेल्यांशी लढावे आणि जास्त सैन्य असल्यास त्याचा विस्तार करावा.

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश्च द्रव्यरूपाश्च कीर्त्तिताः ।। २३६.

थोड्या लोकांसाठी आणि जास्त लोकांसह सुईच्या टोकासारखी मांडणी करावी. सैन्याची मांडणी शरीराच्या अवयवांसारखी किंवा वस्तूंसारखी असते.

गरुडो मकरव्यूहश्चक्रः श्येनस्तथैव च । अर्द्धचन्द्रश्च वज्रश्च शकटव्यूह एव च ।। २३६.

गरुड, मकर, चक्र, श्येन, अर्धचंद्र, वज्र आणि शकट या मांडण्या सांगितल्या आहेत.

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश्च ते नराः । व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना ।। २३६.

मंडल, सर्वतोभद्र आणि सुईसारखी मांडणी—या सर्व मांडण्या आहेत. या सर्वांसाठी सैन्याची पाच प्रकारे मांडणी सांगितली आहे.

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वाववश्यं पञ्चमं भवेत् । एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत् ।। २३६.

दोन मुख्य पंख, दोन उपपंख आणि पाचवा भाग नेहमी असतो. एक किंवा दोन विभागांनी युद्ध करता येते.

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च । न व्यूहकल्पना कार्य्या राज्ञो भवति कर्हिंचित् ।। २३६.

त्यांच्या संरक्षणासाठी तीन विभागांची स्थापना करावी; पण राजा स्वतः कधीही युद्धाची मांडणी करू नये.

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः । सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः ।। २३६.

मुळ नष्ट झालं तर सर्वांचा नाश होतो; राजा स्वतः युद्धात उतरू नये, तर आपल्या सैन्याच्या मागे एक कोस अंतरावर थांबावा.

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्त्तितं । प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नावस्थानं विधीयते ।। २३६.

जेव्हा मुख्य सैनिकांची फळी तुटते, तेव्हा पुढे टिकून राहता येत नाही, असं सांगितलं आहे.

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् । आयुधानान्तु सम्मर्द्दो यथा न स्यात् परस्परं ।। २३६.

सैनिकांना फार एकत्र किंवा फार विरळ मांडू नये, म्हणजे त्यांच्या शस्त्रांचा आपसात धक्का लागणार नाही.

भेत्तुकामः परनीकं संहतैरेव भेदयेत् । भेदरक्ष्याः परेणापि कर्त्तव्याः संहतास्तथा ।। २३६.

शत्रूच्या फळी फोडायची असेल तर एकत्रित सैन्यानेच फोडावी; तसेच शत्रूनेही आपली फळी तुटू नये म्हणून काळजी घ्यावी.

व्यूहं भेदावहं कुर्य्यात् परव्यूहेषु चेच्छया । गजस्य पादरक्षार्थाश्चत्वारस्तु तथा द्विज ।। २३६.

शत्रूच्या फळी फोडणारी मांडणी करावी; आणि द्विजा, हत्तीच्या पायांच्या रक्षणासाठी चार रक्षक ठेवावेत.

रथस्य चाश्वाश्चत्वारः समास्तस्य च चर्म्मिणः । धन्विनश्चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्म्मिणो रणे ।। २३६.

रथासाठी चार घोडे जोखावेत आणि त्यावर चामडीचे सैनिक असावेत; धनुर्धारींसमोरही चामडीचे सैनिक ठेवावेत, आणि रणात तेच पुढे असावेत.

वृष्ठतो धन्विनः पश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः । रथानां कुञ्जराः पश्चाद्धातव्याः पृथिवीक्षिता ।। २३६.

धनुर्धारींच्या मागे पुन्हा धनुर्धारी, मग घोडे आणि रथ ठेवावेत; आणि रथांच्या मागे हत्ती ठेवावेत, असं राजाने पाहावं.

पदातिकुञ्जराश्वनां धर्म्मकार्य्यं प्रयत्नतः । शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं ।। २३६.

पायदळ, हत्ती आणि घोड्यांची योग्य मांडणी काळजीपूर्वक करावी; धाडसी सैनिक पुढे ठेवावेत आणि त्यांनी फक्त खांदेच दाखवावेत.

कर्त्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं । दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः ।। २३६.

भ्याड लोकांच्या गटाने शत्रूला पळवणारी मांडणी करावी; पण भ्याड लोकांना कधीही पुढे ठेवू नये.

प्रोत्साहयन्त्येव रणे भीरून् शूगः पुरस्थिताः । प्रांशवः शुकनाशाश्च ये चाजिह्मेक्षणा२ नराः ।। २३६.

रणात पुढे असलेले शूर लोक भ्याडांना उत्साहित करतात; उंच, रुंद खांद्याचे आणि स्थिर नजरेचे पुरुष पुढे ठेवावेत.

संहतभ्रयुगाश्चैव क्रोधनाः कलहप्रियाः । नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश्च शूरा ज्ञेयाश्य कामिनः ।। २३६.

एकत्र राहणारे, चटकन रागावणारे, भांडण प्रिय, नेहमी आनंदी आणि धाडसी — हेच युद्धासाठी उत्सुक समजावेत.

प्रप्तियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकश्च यत् ।। २३६.

हत्तींच्या युद्धातील पद्धती, पाण्याची आणि इतर गरजांची व्यवस्था सांगितली आहे.

आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म्मं विधीयते । रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं ।। २३६.

शस्त्रांची ने-आण आणि पायदळाचे काम सांगितले आहे; शत्रूची फळी फोडायची आणि आपल्या सैन्याचे रक्षण करायचे.