अग्निपुराणम्

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं । दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः ।। २३६.

मार्गावरच्या देवता, नद्या आणि इतरांची पूजा करावी. तसेच, स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वीवरील देवांना नैवेद्य द्यावा.

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं । भद्राकाल्याः श्रियः कुर्य्यात् प्रार्थयेत् सर्व्देवताः ।। २३६.

रात्री भूतगण, वासुदेव आणि इतरांची पूजा करावी. भद्रकाळी आणि श्री यांचा सन्मान करून सर्व देवतांची प्रार्थना करावी.

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्यम्नश्चानिरुद्धकः । नारायणोऽब्जजो विष्णुर्न्नारसिंहो वराहकः ।। २३६.

वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, नारायण, कमलज, विष्णू, नरसिंह आणि वराह.

सूर्य्यः सोमः कुकजचश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश्चराः ।। २३६.

सूर्य, सोम, कुज, चंद्र, जीव, शुक्र आणि शनैश्चर.

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्युमा । लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः ।। २३६.

राहू, केतु, गणपती, सेनापती, चंडिका, उमा, लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा आणि ब्रह्माणी प्रमुख सर्व गण.

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर्न्नागास्तार्क्ष्योऽपरे सुराः । दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे ।। २३६.

रुद्र, इंद्र वगैरे, अग्नी, नाग, तक्षक आणि इतर देव, स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वीवर वसणारे — हे सर्व माझ्या विजयासाठी असावेत.

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं । सपुत्रमातृभृत्योऽहं देवा वः शरणङ्गतः ।। २३६.

हे देवहो, शत्रूंना युद्धात पराभूत करा आणि अर्पण स्वीकारा. मी, माझी मुले, आई आणि सेवक, सर्वजण तुमच्या आश्रयाला आलो आहोत.

विनिवृत्तः प्र्दास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं ।। २३६.

मी मागे सरून, याआधी दिलेल्यापेक्षा अधिक मोठा नैवेद्य अर्पण करीन.

षष्ठेऽह्नि विजयस्नानं कर्त्तव्यं चाभिषेकवत् । यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिवक्रमं ।। २३६.

सहाव्या दिवशी विजयस्नान, म्हणजेच अभिषेकासारखे स्नान करावे. सातव्या दिवशी, म्हणजे निघायच्या दिवशी, त्रिविक्रमाची पूजा करावी.

नीराजनोक्तमन्त्रैश्च आयुधं वाहनं यजेत् । पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत् ।। २३६.

नीराजनासाठी सांगितलेल्या मंत्रांनी शस्त्रे आणि वाहनांची पूजा करावी. पुण्य आणि विजयाच्या घोषासह हा मंत्र म्हणावा.

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश्च ते । देवसिद्धिं प्रप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव ।। २३६.

स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वीवर वास करणारे देव तुझ्या दीर्घायुष्यासाठी कृपा करो. तुला दैवी विजय लाभो आणि ही देवयात्रा तुझीच होवो.

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् । गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रतः ।। २३६.

'सर्व देवता रक्षण करो' असे ऐकून राजा धनुष्य आणि बाण घेऊन, 'नागधनुष्य' असा मंत्र म्हणत पुढे जावा.

नद्विण्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुख पदं । दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षुं प्राच्यादिषु क्रमात् ।। २३६.

'नद्विण्णो' हा मंत्र म्हणून, मग डाव्या पायाने पर्वताच्या तोंडाशी पाऊल ठेवावे. उजवे पाऊल पूर्वेसह बत्तीस दिशांना एकामागोमाग ठेवावे.

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश्चैवारुहेत् क्रमात् । आरुह्य वाद्यैर्गच्छेत पृष्ठतो नावलोकयेत् ।। २३६.

नंतर नाग, रथ, घोडा आणि इतर वाहने यावर योग्य क्रमाने चढावे. चढल्यानंतर वाद्यांच्या गजरात पुढे जावे, मागे वळून पाहू नये.

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् । परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन् ।। २३६.

एक कोस अंतर गेल्यावर थांबावे, देव आणि ब्राह्मण यांची पूजा करावी. नंतर स्वतःच्या सैन्याचे रक्षण करत परदेशात जावे.

देवानां पूजनं कुर्य्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु ।। २३६.

देवतांची पूजा करावी, आणि हे कधीही सोडू नये.

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः । जयं प्राप्यार्च्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिपः ।। २३६.

त्या प्रदेशातील लोकांचा अपमान करू नये. आपल्या नगरात परत आल्यावर, विजय मिळवल्यावर, राजा देवांची पूजा करावी आणि दान द्यावे.

द्वितीयेऽहनि सङ्‌ग्रामो भविष्यति यदा तदा । स्नापयेद्‌गजमश्वादि यजेद्देवं नृसिंहकं ।। २३६.

दुसऱ्या दिवशी जेव्हा युद्ध होणार असेल, तेव्हा गज, अश्व इत्यादींचे स्नान करावे आणि नरसिंह देवाची पूजा करावी.

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् । प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः ।। २३६.

रात्री छत्र वगैरे राजचिन्हे, शस्त्रे आणि गण यांची पूजा करावी. सकाळी नरसिंह देव, सर्व वाहने आणि इतर सर्वांची पूजा करावी.

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यदेत्। गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुद्य वै ब्रजेत् ।। २३६.

पुरोहिताने होम पाहावा, अग्नीत आहुती दिल्यावर ब्राह्मणांचा सन्मान करावा. धनुष्य आणि बाण घेऊन, गज वगैरे वाहनांवर चढून पुढे जावे.

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्य्यात् प्रकृतिकल्पनां । संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्‌बहून् ।। २३६.

शत्रूंना दिसणार नाही अशा ठिकाणी सैन्याची मांडणी करावी. थोड्या सैन्याने एकत्र आलेल्यांशी लढावे आणि जास्त सैन्य असल्यास त्याचा विस्तार करावा.

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश्च द्रव्यरूपाश्च कीर्त्तिताः ।। २३६.

थोड्या लोकांसाठी आणि जास्त लोकांसह सुईच्या टोकासारखी मांडणी करावी. सैन्याची मांडणी शरीराच्या अवयवांसारखी किंवा वस्तूंसारखी असते.

गरुडो मकरव्यूहश्चक्रः श्येनस्तथैव च । अर्द्धचन्द्रश्च वज्रश्च शकटव्यूह एव च ।। २३६.

गरुड, मकर, चक्र, श्येन, अर्धचंद्र, वज्र आणि शकट या मांडण्या सांगितल्या आहेत.

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश्च ते नराः । व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना ।। २३६.

मंडल, सर्वतोभद्र आणि सुईसारखी मांडणी—या सर्व मांडण्या आहेत. या सर्वांसाठी सैन्याची पाच प्रकारे मांडणी सांगितली आहे.

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वाववश्यं पञ्चमं भवेत् । एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत् ।। २३६.

दोन मुख्य पंख, दोन उपपंख आणि पाचवा भाग नेहमी असतो. एक किंवा दोन विभागांनी युद्ध करता येते.

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च । न व्यूहकल्पना कार्य्या राज्ञो भवति कर्हिंचित् ।। २३६.

त्यांच्या संरक्षणासाठी तीन विभागांची स्थापना करावी; पण राजा स्वतः कधीही युद्धाची मांडणी करू नये.

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः । सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः ।। २३६.

मुळ नष्ट झालं तर सर्वांचा नाश होतो; राजा स्वतः युद्धात उतरू नये, तर आपल्या सैन्याच्या मागे एक कोस अंतरावर थांबावा.

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्त्तितं । प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नावस्थानं विधीयते ।। २३६.

जेव्हा मुख्य सैनिकांची फळी तुटते, तेव्हा पुढे टिकून राहता येत नाही, असं सांगितलं आहे.

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् । आयुधानान्तु सम्मर्द्दो यथा न स्यात् परस्परं ।। २३६.

सैनिकांना फार एकत्र किंवा फार विरळ मांडू नये, म्हणजे त्यांच्या शस्त्रांचा आपसात धक्का लागणार नाही.