अग्निपुराणम्

पुष्कर उवाच अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत् । द्विमुहूर्त्तावशेषायां रात्रौ निद्रान्त्यजेन्नृपः ।। २३५.

पुष्कर म्हणाले: मी रोजच्या राजाच्या कर्तव्यांची माहिती सांगतो. रात्री दोन मुहूर्ते उरले असता राजाने झोप सोडावी.

वाद्यवन्दिस्वनैर्गीतैः पश्येद् गूढास्ततो नरान् । विज्ञायते न ये लोकास्तदीया इति केनचित् ।। २३५.

वाद्य, गायक आणि गाणी यांच्या आवाजात, राजा अशा गुप्त लोकांना पाहावा की ज्यांना कोणीच आपले मानत नाही.

आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्य्यं यथाविधि । वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत् ।। २३५.

त्यांनंतर उत्पन्न आणि खर्चाचे अहवाल ऐकावेत, आवश्यक कामे करावीत आणि मग शरीरशुद्धी करून स्नानगृहात जावे.

स्नानं कुर्य्यान्नृपः श्चाद्दन्तधावनपूर्वकं । कृत्वा सन्ध्यान्ततो जप्यं वासुदेवं प्रपूजयेत् ।। २३५.

राजाने प्रथम दात घासून स्नान करावे; मग संध्यावंदन करून वासुदेवाची जपाने पूजा करावी.

वह्नौ पवित्रान् जुहुयात् तर्पयेदु दकैः पितृन् । दद्यात्सकाञ्चनीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः ।। २३५.

राजाने अग्नीत शुद्ध आहुती द्यावी, पितरांना पाण्याने तृप्त करावे आणि सुवर्णासहित गाय ब्राह्मणांना द्यावी.

अनुलिप्तोऽलङ्कृतश्च मुखं पश्येच्च दर्पणे । ससुवर्णे धृते राजा श्रृणुयाद्दिवसादिकं ।। २३५.

सुगंधी लेप लावून, दागिने घालून, राजाने सुवर्ण आरशात आपले मुख पहावे आणि दिवसाचे शुभ शकुन ऐकावेत.

औषधं भिषजोक्तं च मङ्गलालम्भनञ्चरेत् । पश्येद् गुरुं तेन दत्ताशीर्वादोऽथ व्रजेत्सभां ।। २३६.

वैद्य सांगितलेली औषधे घ्यावीत, शुभ कार्ये करावीत; गुरुचे दर्शन घेऊन त्यांचा आशीर्वाद घेऊन सभेत जावे.

तत्रस्थो ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस्तथा । प्रकृतीश्च महाभाग प्रतीहारनिवेदिताः ।। २३५.

सभेत गेल्यावर ब्राह्मण, मंत्री, सल्लागार आणि दरवाजापाल सांगितलेले मान्यवर अधिकारी यांची भेट घ्यावी.

श्रुत्वेतिहासं कार्य्याणि कार्याणां कार्य्यनिर्णयम् । व्यवहारन्ततः पश्येन्मन्त्रं कुर्य्यात्तु मन्त्रिभिः ।। २३५.

इतिहास आणि चालू कामांची माहिती ऐकावी, कामांचा निर्णय घ्यावा; मग न्यायनिवाडा करावा आणि मंत्र्यांशी सल्लामसलत करावी.

आकारैरिङ्गितैः प्राज्ञा मन्त्रं गृह्णन्ति पण्डिताः । सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां वचनेरतः ।। २३५.

शहाणे लोक चेहऱ्यावरचे भाव आणि हालचाली यावरून मंत्र समजून घेतात. म्हणूनच अनुभवी मंत्री आणि वैद्य अनेक वर्षांच्या अनुभवावरून बोललेलं नीट समजतात.

राजा विभूतिमाप्नोति३ धारयन्ति नृपं हि ते । मन्त्रं कृत्वाथ व्यायामञ्चक्रे याने च शस्त्रके ।। २३५.

राजा संपत्ती मिळवतो, कारण हे लोक त्याला आधार देतात. मंत्र ठरवल्यावर त्याने व्यायाम करावा आणि वाहनं व शस्त्रांचा सराव करावा.

निःसत्त्वादौ नृपः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितम् । हुतञ्च पावकं पश्येद्विप्रान् पश्येत्सुपूजितान् ।। २३५.

राजाने पहाटे स्नान करून, नीट पूजा केलेला विष्णू, अग्नीला दिलेली आहुती आणि सन्मानित ब्राह्मण हे सर्व पाहावं.

शास्त्राणि चिन्तयेद् दृष्ट्वा योधान् कोष्ठायुधं गृहं । अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां कार्य्याणि च विचिन्त्य तु ।। २३५.

शास्त्र, सैनिक, शस्त्रागार आणि खजिना पाहून, पश्चिमेकडील संध्यावंदन करून, नंतर आपल्या कामांचा विचार करावा.

चरान् सम्प्रेष्य भुक्तान्नमन्तःपुरचरो भवेत् । वाद्यगीतैरक्षितोऽन्यैरेवन्नित्यञ्चरेन्नृपः ।। २३५.

गुप्तहेर पाठवून आणि अन्न चाखून, राजा अंतःपुरात राहावा. वाद्य आणि गाण्याच्या रक्षणाखाली, इतरांच्या देखरेखीखाली, नेहमीच फिरावे.

पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्‌ग्रामिकं विधिं । सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः ।। २३६.

पुष्कर म्हणाला: आता मी युद्धयात्रेची योग्य पद्धत सांगतो, जेव्हा सात दिवसांनी राजा निघणार असेल.

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर्विनायकः । द्वितीयेऽहनि दिंक्‌पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत् ।। २३६.

हरि, शंभू आणि विनायक यांची मोदक वगैरे नैवेद्याने पूजा करावी. दुसऱ्या दिवशी दिशा पालकांची पूजा करून विश्रांती घ्यावी.

शय्यायां वा तदग्रेऽथ कदेवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् । नमः शम्भो त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च ।। २३६.

पलंगावर किंवा त्याच्या पुढे, देवांची पूजा करून, मनुचे स्मरण करावे: 'शंभू, त्रिनेत्र, रुद्र आणि वर देणारा तुला नमस्कार.'

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः । भगवन्देवदेवेश शूलभृद्‌वृषवाहन ।। २३६.

वामन, विरूप, स्वप्नांचा अधिपती तुला नमस्कार. भगवंत, देवांचा देव, त्रिशूळधारी, वृषभावर बसणारा.

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत । यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत् ।। २३६.

हे शाश्वत, झोपेत मला जे हितकारक किंवा अहितकारक आहे ते दाखव. जागेपणी जे दूर आहे तेही सांग. पुरोहिताने हा मंत्र म्हणावा.

तृतीयेऽहनि दिक्‌पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् । ग्रहन् यजेच्चतुर्थेऽह्नि पञ्चमे चाशिवनौ यजेत् ।। २३६.

तिसऱ्या दिवशी दिशा पालक आणि रुद्र यांची पूजा करावी. चौथ्या दिवशी ग्रहांची, आणि पाचव्या दिवशी अश्विनी कुमारांची पूजा करावी.

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं । दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः ।। २३६.

मार्गावरच्या देवता, नद्या आणि इतरांची पूजा करावी. तसेच, स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वीवरील देवांना नैवेद्य द्यावा.

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं । भद्राकाल्याः श्रियः कुर्य्यात् प्रार्थयेत् सर्व्देवताः ।। २३६.

रात्री भूतगण, वासुदेव आणि इतरांची पूजा करावी. भद्रकाळी आणि श्री यांचा सन्मान करून सर्व देवतांची प्रार्थना करावी.

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्यम्नश्चानिरुद्धकः । नारायणोऽब्जजो विष्णुर्न्नारसिंहो वराहकः ।। २३६.

वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, नारायण, कमलज, विष्णू, नरसिंह आणि वराह.

सूर्य्यः सोमः कुकजचश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश्चराः ।। २३६.

सूर्य, सोम, कुज, चंद्र, जीव, शुक्र आणि शनैश्चर.

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्युमा । लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः ।। २३६.

राहू, केतु, गणपती, सेनापती, चंडिका, उमा, लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा आणि ब्रह्माणी प्रमुख सर्व गण.

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर्न्नागास्तार्क्ष्योऽपरे सुराः । दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे ।। २३६.

रुद्र, इंद्र वगैरे, अग्नी, नाग, तक्षक आणि इतर देव, स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वीवर वसणारे — हे सर्व माझ्या विजयासाठी असावेत.

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं । सपुत्रमातृभृत्योऽहं देवा वः शरणङ्गतः ।। २३६.

हे देवहो, शत्रूंना युद्धात पराभूत करा आणि अर्पण स्वीकारा. मी, माझी मुले, आई आणि सेवक, सर्वजण तुमच्या आश्रयाला आलो आहोत.

विनिवृत्तः प्र्दास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं ।। २३६.

मी मागे सरून, याआधी दिलेल्यापेक्षा अधिक मोठा नैवेद्य अर्पण करीन.

षष्ठेऽह्नि विजयस्नानं कर्त्तव्यं चाभिषेकवत् । यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिवक्रमं ।। २३६.

सहाव्या दिवशी विजयस्नान, म्हणजेच अभिषेकासारखे स्नान करावे. सातव्या दिवशी, म्हणजे निघायच्या दिवशी, त्रिविक्रमाची पूजा करावी.