अग्निपुराणम्

बृहन्नलार्जुनो भार्या सैरिन्ध्री यमजौ तथा। अन्यनाम्ना भीमसेनः कीचकञ्चाबधीन्निशि

अर्जुन बृहन्नळा म्हणून ओळखला गेला, त्याची पत्नी सैरंध्री होती. यमाचा पुत्रही तिथे होता आणि भीमसेनाने दुसऱ्या नावाने रात्री किचकाचा वध केला.

द्रौपदीं हर्त्तुकामं तमर्जुनश्चाजयत् कुरून्। कुर्वतो गोग्रहादींश्च तैर्ज्ञाताः पाण्डवा अथ

द्रौपदीला पळवू इच्छिणाऱ्यांना आणि कौरवांना अर्जुनाने हरवले. गायी वगैरे घेणाऱ्यांना पांडवांनी ओळख पटवली.

सुभद्रा कृष्णभगिनी अर्जुनात्समजीजनत्। अभिमन्युन्ददौ तस्मै विराटश्चोत्तरां सुताम्

सुभद्रा, श्रीकृष्णाची बहीण, अर्जुनाला पुत्र झाला. त्या अभिमन्युला विराटाने आपली कन्या उत्तरा दिली.

सप्ताक्षौहिणीश आसीद्धर्म्मराजो रणाय सः। कृष्णो दूतोब्रवीद् गत्वा दुर्योधनममर्षणम्

धर्मराजाकडे सात अक्षौहिणी सैन्य युद्धासाठी होते. श्रीकृष्ण दूत म्हणून दुर्योधनाकडे गेला, पण तो काहीही मानला नाही.

एकादशक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं तदा। युधिष्ठिरायार्द्धराज्यं देहि ग्रामांश्च पञ्च वा

त्या वेळी दुर्योधनाकडे अकरा अक्षौहिणी सैन्य होते. श्रीकृष्णाने त्याला युधिष्ठिराला अर्धे राज्य किंवा निदान पाच गावे द्यायला सांगितले.

युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णमाह सुयोधनः। भूसूच्यग्रं न दास्यामि योत्स्ये सङ्‌ग्रहणोद्यतः

हे ऐकून सुयोधनाने श्रीकृष्णाला सांगितले, 'मी सुईच्या अग्राएवढीही जमीन देणार नाही, मी युद्धासाठी तयार आहे.'

विश्वरूपन्दर्शयित्वा अधृष्यं विदुरार्च्चितः । प्रागाद्युधिष्ठिरं प्राह योधयैनं सुयोधनम्

श्रीकृष्णाने आपले विश्वरूप दाखवले, विदुराने त्याचा सन्मान केला. मग तो युधिष्ठिराकडे गेला आणि म्हणाला, 'सुयोधनाशी युद्ध कर.'

कुरुपाण्डवसङ्‌ग्रामवर्णनम् । अग्निरुवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः। भीष्मद्रोणादिकान् हृष्ट्वा नायुध्यत गुरुनिति

कौरव आणि पांडवांच्या युद्धाचे वर्णन. अग्नी म्हणाला, युधिष्ठिर आणि दुर्योधनाची सैन्ये कुरुक्षेत्राकडे गेली. भीष्म, द्रोण वगैरे आनंदले, पण ते गुरू आहेत म्हणून लढले नाहीत.

पार्थं ह्युवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः। शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति

भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले, 'भीष्म वगैरे लोकांसाठी शोक करू नकोस. शरीर नाशवंत आहे, आत्मा कधीही नाश पावत नाही.'

अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मास्मि विद्धि तम् । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्म्मं प्रपालय

हा आत्मा म्हणजेच परब्रह्म आहे, हे जाण. 'मीच ब्रह्म आहे' असे समज. यश किंवा अपयश यांत समत्व ठेवणारा योगी, तू राजधर्म पाळ.

कृष्णोक्तोथार्जुनोऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान्। भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले

कृष्णाने सांगितल्यावर अर्जुनाने रथावरून शंख फुंकत युद्ध केले; दुर्योधनाच्या सैन्याच्या सुरुवातीला भीष्म सेनापती झाला.

पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह। धार्त्तराष्ट्राः पाण्डवांश्च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः

पांडवांमध्ये शिखंडीनेही युद्ध केले; दोन्ही बाजूंमध्ये घनघोर लढाई झाली. धृतराष्ट्रपुत्र, पांडव आणि भीष्म यांनी एकमेकांवर हल्ला केला.

धार्त्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहेवे। देवासुरसमं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः

शिखंडी व इतर पांडवांनी धृतराष्ट्रपुत्रांवर प्रहार केला; कुरु आणि पांडव सैन्यांमध्ये देव-दानवांसारखे युद्ध झाले.

बभूव स्वः स्थदेवानां पश्यतां प्रीतिबर्द्धनम्। भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्

हे दृश्य स्वर्गातील देवांना पाहताना आनंद वाढवणारे झाले; भीष्माने आपल्या अस्त्रांनी दहा दिवसांत पांडव सैन्याचा संहार केला.

दशमे ह्यर्जुनौ बाणैर्भिष्मं वीरं ववर्ष ह। शिखण्डी द्रुपदोत्तोऽस्त्रैर्ववर्ष जलदो यथा

दहाव्या दिवशी अर्जुनाने वीर भीष्मावर बाणांचा वर्षाव केला; द्रुपदाचा पुत्र शिखंडी मेघासारखा अस्त्रांचा मारा करू लागला.

हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् । भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश्च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च

हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ एकमेकांच्या अस्त्रांनी पडू लागले; इच्छामरण असलेल्या भीष्माने युद्धाचा मार्ग दाखवला.

वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः। उत्तरायणमीक्षंश्च ध्यायन् विष्णुंस्तुवन् स्थितः

वसुंच्या स्तुतीने भीष्म बाणांच्या शय्येवर वसुलोकासाठी पडला होता; उत्तरायणाची वाट पाहत, तो विष्णूचे ध्यान व स्तुती करत होता.

दुर्योधने तु शोकार्त्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभूत्। पाण्डवे हर्षिते सैन्ये धृष्टद्युम्नश्चमूपतिः

दुर्योधन शोकात असताना द्रोण सेनापती झाला; पांडव सैन्यात आनंद असताना धृष्टद्युम्न सेनापती झाला.

तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम्। विराटद्रुपदाद्याश्च निमग्ना द्रोणसागरे

त्यांच्यात भयंकर युद्ध झाले, यमराजाचे राज्य वाढवणारे; विराट, द्रुपद व इतर द्रोणाच्या महासागरात बुडाले.

दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी। धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ

दुर्योधनाची मोठी सेना, हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ असलेली, धृष्टद्युम्नाच्या अधिपत्याखाली होती; द्रोण काळासारखा भासला.

हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत्। धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले

अश्वत्थामा मारला गेला असे सांगितल्यावर द्रोणाने शस्त्र खाली ठेवली; धृष्टद्युम्नाच्या बाणांनी घायाळ होऊन तो पृथ्वीवर पडला.

पञ्चमेहनि दुर्द्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च। दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्

पाचव्या दिवशी, सर्व क्षत्रियांना पराभूत करून, अपराजित कर्ण सेनापती झाला, तेव्हा दुर्योधन शोकात होता.

अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह। शस्त्रशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्

अर्जुन आणि पांडवांनी त्याच्याशी युद्ध केले; शस्त्रांनी घनघोर युद्ध झाले, जणू काही देव-दानवांचा संग्रामच.

कर्णार्जुनाख्ये सङ्‌प्रामे कर्णोरीनवधीच्छरैः। द्वितीयेहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः

कर्ण आणि अर्जुन यांच्या संघर्षात कर्णाने अर्जुनाला बाणांनी जखमी केले; दुसऱ्या दिवशी अर्जुनाने कर्णाचा पराभव केला.

शल्यो दिनार्द्धं युयुधे ह्यबधीत्तं युधिष्ठिरः। युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सयोधनः

शल्याने अर्धा दिवस युद्ध केले, पण युद्धात युधिष्ठिराने त्याला मारले; त्याची सेना नष्ट झाल्यावर, त्याने भीमसेनाशी लढा दिला आणि दुर्योधनासह मारला गेला.

बहून् हत्वा नरादींश्च भीमसेनमथाब्रबीत्। गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु न्यपातयत्

अनेक नर व इतरांना ठार मारल्यानंतर भीमसेन बोलला; गदाने प्रहार करत भीमाने त्याला खाली पाडले.

गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादशेहनि। रात्रौ सषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्

अठराव्या दिवशी त्याने गदाने उरलेल्यांवर प्रहार केला; रात्री पांडवांची झोपलेली सेना त्याने नष्ट केली.

अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः। द्रौपदेयान् सापञ्चालान् धृष्टद्युन्नञ्च सोऽवधीत्

महाबलवान अश्वत्थामा, अक्षौहिणी एवढ्या सैन्याच्या बळासारखा, द्रौपदीचे पुत्र, पाञ्चाळ आणि धृष्टद्युम्न यांना ठार मारले.

पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः। शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च

द्रौपदी आपल्या मुलांपासून वंचित होऊन रडत असताना, अर्जुनाने अश्वत्थामाच्या डोक्यावरचा तेजस्वी रत्न, आपल्याकडील इषीकास्त्राने घेतला.