अग्निपुराणम्

छिन्नानि रिपूशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् । षाड्‌गुण्यंसम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ ।। २३४.

शत्रूंची छाटलेली मुळे राजवाड्याच्या पुढे दाखवावीत; आता मी सहा प्रकारच्या नीती सांगतो, विशेषतः संधी आणि संघर्ष याबद्दल.

सन्धिश्च विग्रहश्चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावः संशयश्च षड्‌गुणाः परिकीर्त्तिताः ।। २३४.

मैत्री, वैर, मोर्चेबंदी, जागेवरच थांबणे, फूट पाडणे आणि शंका — ही सहा नीतीचे प्रकार सांगितले आहेत.

पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः। जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राऽभिवीयते ।। २३४.

मैत्री म्हणजे करार, वैर म्हणजे शत्रुत्व; शत्रूवर विजय मिळवायची इच्छा असेल तर मोर्चा काढावा.

विग्र्हेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यंते । बलार्द्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते ।। २३४.

शत्रुत्व असताना आपल्या राज्यातच थांबणे म्हणजे जागेवरच राहणे; निम्म्या सैन्याने पुढे जाणे म्हणजे फूट पाडणे.

उदासीनो मध्यमो वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः । समेन सन्धिरन्वेष्योऽहीनेन च बलीयसा ।। २३४.

मधल्या किंवा तटस्थ व्यक्तीकडे आश्रय घेणे म्हणजे आश्रय घेणे; समशक्त किंवा अधिक बलवानाशी मैत्री करावी.

हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा । तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत् ।। २३४.

दुर्बळ राजाने स्वतःहून बलवानाशी वैर करावे; तरीही ज्याच्याकडे शुद्ध मित्र आहे त्याने बलवानाचा आश्रय घ्यावा.

आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्त्तु रिपोर्यदा । अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः ।। २३४.

राजा जागेवरच राहून शत्रूचे काम थांबवू शकत असेल तर तसे करावे; अपवित्र मित्र असेल तर शत्रुत्व करावे.

अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् । वलिना विगृहीतस्तु२ योऽसन्देहेन पार्थिवः ।। २३४.

बलवान राजा आणि अपवित्र मित्र असला तर फूट पाडण्याची नीती घ्यावी; बलवानाने हल्ला केल्यास राजाने शंका धरू नये.

संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामघमो गुणः । बहुक्षयव्ययायासं३ तेषां यानं प्रकीर्त्तितं ।। २३४.

अशा वेळी आश्रय घ्यावा, कारण हा सर्व नीतींमध्ये श्रेष्ठ आहे. मोर्चा काढल्याने मोठा तोटा, खर्च आणि त्रास होतो.

बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् । सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्य्यात्तु संश्रयं ।। २३४.

मोठा लाभ मिळत असेल तेव्हा राजा ती नीती घ्यावी; पण सर्व शक्ती गेल्यावर आश्रय घ्यावा.

पुष्कर उवाच अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत् । द्विमुहूर्त्तावशेषायां रात्रौ निद्रान्त्यजेन्नृपः ।। २३५.

पुष्कर म्हणाले: मी रोजच्या राजाच्या कर्तव्यांची माहिती सांगतो. रात्री दोन मुहूर्ते उरले असता राजाने झोप सोडावी.

वाद्यवन्दिस्वनैर्गीतैः पश्येद् गूढास्ततो नरान् । विज्ञायते न ये लोकास्तदीया इति केनचित् ।। २३५.

वाद्य, गायक आणि गाणी यांच्या आवाजात, राजा अशा गुप्त लोकांना पाहावा की ज्यांना कोणीच आपले मानत नाही.

आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्य्यं यथाविधि । वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत् ।। २३५.

त्यांनंतर उत्पन्न आणि खर्चाचे अहवाल ऐकावेत, आवश्यक कामे करावीत आणि मग शरीरशुद्धी करून स्नानगृहात जावे.

स्नानं कुर्य्यान्नृपः श्चाद्दन्तधावनपूर्वकं । कृत्वा सन्ध्यान्ततो जप्यं वासुदेवं प्रपूजयेत् ।। २३५.

राजाने प्रथम दात घासून स्नान करावे; मग संध्यावंदन करून वासुदेवाची जपाने पूजा करावी.

वह्नौ पवित्रान् जुहुयात् तर्पयेदु दकैः पितृन् । दद्यात्सकाञ्चनीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः ।। २३५.

राजाने अग्नीत शुद्ध आहुती द्यावी, पितरांना पाण्याने तृप्त करावे आणि सुवर्णासहित गाय ब्राह्मणांना द्यावी.

अनुलिप्तोऽलङ्कृतश्च मुखं पश्येच्च दर्पणे । ससुवर्णे धृते राजा श्रृणुयाद्दिवसादिकं ।। २३५.

सुगंधी लेप लावून, दागिने घालून, राजाने सुवर्ण आरशात आपले मुख पहावे आणि दिवसाचे शुभ शकुन ऐकावेत.

औषधं भिषजोक्तं च मङ्गलालम्भनञ्चरेत् । पश्येद् गुरुं तेन दत्ताशीर्वादोऽथ व्रजेत्सभां ।। २३६.

वैद्य सांगितलेली औषधे घ्यावीत, शुभ कार्ये करावीत; गुरुचे दर्शन घेऊन त्यांचा आशीर्वाद घेऊन सभेत जावे.

तत्रस्थो ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस्तथा । प्रकृतीश्च महाभाग प्रतीहारनिवेदिताः ।। २३५.

सभेत गेल्यावर ब्राह्मण, मंत्री, सल्लागार आणि दरवाजापाल सांगितलेले मान्यवर अधिकारी यांची भेट घ्यावी.

श्रुत्वेतिहासं कार्य्याणि कार्याणां कार्य्यनिर्णयम् । व्यवहारन्ततः पश्येन्मन्त्रं कुर्य्यात्तु मन्त्रिभिः ।। २३५.

इतिहास आणि चालू कामांची माहिती ऐकावी, कामांचा निर्णय घ्यावा; मग न्यायनिवाडा करावा आणि मंत्र्यांशी सल्लामसलत करावी.

आकारैरिङ्गितैः प्राज्ञा मन्त्रं गृह्णन्ति पण्डिताः । सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां वचनेरतः ।। २३५.

शहाणे लोक चेहऱ्यावरचे भाव आणि हालचाली यावरून मंत्र समजून घेतात. म्हणूनच अनुभवी मंत्री आणि वैद्य अनेक वर्षांच्या अनुभवावरून बोललेलं नीट समजतात.

राजा विभूतिमाप्नोति३ धारयन्ति नृपं हि ते । मन्त्रं कृत्वाथ व्यायामञ्चक्रे याने च शस्त्रके ।। २३५.

राजा संपत्ती मिळवतो, कारण हे लोक त्याला आधार देतात. मंत्र ठरवल्यावर त्याने व्यायाम करावा आणि वाहनं व शस्त्रांचा सराव करावा.

निःसत्त्वादौ नृपः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितम् । हुतञ्च पावकं पश्येद्विप्रान् पश्येत्सुपूजितान् ।। २३५.

राजाने पहाटे स्नान करून, नीट पूजा केलेला विष्णू, अग्नीला दिलेली आहुती आणि सन्मानित ब्राह्मण हे सर्व पाहावं.

शास्त्राणि चिन्तयेद् दृष्ट्वा योधान् कोष्ठायुधं गृहं । अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां कार्य्याणि च विचिन्त्य तु ।। २३५.

शास्त्र, सैनिक, शस्त्रागार आणि खजिना पाहून, पश्चिमेकडील संध्यावंदन करून, नंतर आपल्या कामांचा विचार करावा.

चरान् सम्प्रेष्य भुक्तान्नमन्तःपुरचरो भवेत् । वाद्यगीतैरक्षितोऽन्यैरेवन्नित्यञ्चरेन्नृपः ।। २३५.

गुप्तहेर पाठवून आणि अन्न चाखून, राजा अंतःपुरात राहावा. वाद्य आणि गाण्याच्या रक्षणाखाली, इतरांच्या देखरेखीखाली, नेहमीच फिरावे.

पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्‌ग्रामिकं विधिं । सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः ।। २३६.

पुष्कर म्हणाला: आता मी युद्धयात्रेची योग्य पद्धत सांगतो, जेव्हा सात दिवसांनी राजा निघणार असेल.

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर्विनायकः । द्वितीयेऽहनि दिंक्‌पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत् ।। २३६.

हरि, शंभू आणि विनायक यांची मोदक वगैरे नैवेद्याने पूजा करावी. दुसऱ्या दिवशी दिशा पालकांची पूजा करून विश्रांती घ्यावी.

शय्यायां वा तदग्रेऽथ कदेवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् । नमः शम्भो त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च ।। २३६.

पलंगावर किंवा त्याच्या पुढे, देवांची पूजा करून, मनुचे स्मरण करावे: 'शंभू, त्रिनेत्र, रुद्र आणि वर देणारा तुला नमस्कार.'

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः । भगवन्देवदेवेश शूलभृद्‌वृषवाहन ।। २३६.

वामन, विरूप, स्वप्नांचा अधिपती तुला नमस्कार. भगवंत, देवांचा देव, त्रिशूळधारी, वृषभावर बसणारा.

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत । यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत् ।। २३६.

हे शाश्वत, झोपेत मला जे हितकारक किंवा अहितकारक आहे ते दाखव. जागेपणी जे दूर आहे तेही सांग. पुरोहिताने हा मंत्र म्हणावा.