अग्निपुराणम्

भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् । न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्त्तुमुपद्रवं ।। २३४.

फूट किंवा दंडामुळे हानी झाली तर दुर्लक्ष करावे; 'तो मला काहीच त्रास देऊ शकत नाही.'

न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् । अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्य्यो रिपुर्भुवेत् ।। २३४.

आणि मीही त्याला काहीच हानी करू शकत नाही; अशा वेळी दुर्लक्ष करावे. पण शत्रूचा अपमान किंवा तो बाधित झाला तर, राजाने त्याच्यावर कारवाई करावी.

मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैरनृतैश्चरत् । शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः ।। २३४.

मोहाचा उपाय मी सांगतो: अपशकुन आणि खोट्या गोष्टींनी शत्रूला, विशेषतः छावणीत असणाऱ्याला, अस्वस्थ करावे.

स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज । विसृजेच्च ततश्चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत् ।। २३४.

मोठ्या पक्ष्याच्या शेपटीला मोठा निखारा बांधावा, हे द्विजा; मग तो पक्षी सोडावा आणि त्या निखाऱ्याचा पडणारा प्रकार दाखवावा.

एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवोऽपि च । उद्वेजनं तथा कुर्य्यात् कुहकैर्विविधैर्द्विषां ।। २३४.

अशा प्रकारे, आणखी बरेच अपशकुन दाखवता येतात; विविध युक्त्या आणि मायाजाळांनी शत्रूंमध्ये घबराट निर्माण करावी.

सांवत्सरास्तापसाश्च नाशं ब्रूयुः परस्य च । जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान् ।। २३४.

एक वर्ष तप केलेले साधू शत्रूच्या नाशाची घोषणा करतात; पृथ्वी जिंकू इच्छिणारा राजा याने आपल्या शत्रूंना घाबरवावा.

देवतानां प्रसादश्च कीर्त्तनीयः परस्य तु । आगतन्नोऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।। २३४.

स्वतःसाठी देवांचा कृपाप्रसाद सांगावा, आणि शत्रूसाठी: 'त्यांची सेना आली आहे, निर्भयपणे हल्ला करा!'

एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति । क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्य्या वाच्यः शत्रुर्हतस्तथा ।। २३४.

युद्ध सुरू झाल्यावर म्हणावे: 'सर्व इतर पराभूत झाले.' मोठ्याने आरोळ्या द्याव्यात आणि शत्रू मारला आहे असे जाहीर करावे.

देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति । इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत् ।। २३४.

देवाज्ञेने प्रेरित आणि पूर्ण शस्त्रबद्ध राजा युद्धासाठी सज्ज असतो; आता मी जादूचे उपाय सांगतो: योग्य वेळी इंद्र दाखवावा.

चतुरङ्गं बलं राजा सहायययययार्थं दिवौकसां । बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चरेद्रिपौ ।। २३४.

राजाने आपली चौफेर सेना, मित्रांसह आणि देवांसाठी, दाखवावी; सैन्याचे आगमन दाखवावे आणि शत्रूवर रक्तवृष्टी करावी.

छिन्नानि रिपूशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् । षाड्‌गुण्यंसम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ ।। २३४.

शत्रूंची छाटलेली मुळे राजवाड्याच्या पुढे दाखवावीत; आता मी सहा प्रकारच्या नीती सांगतो, विशेषतः संधी आणि संघर्ष याबद्दल.

सन्धिश्च विग्रहश्चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावः संशयश्च षड्‌गुणाः परिकीर्त्तिताः ।। २३४.

मैत्री, वैर, मोर्चेबंदी, जागेवरच थांबणे, फूट पाडणे आणि शंका — ही सहा नीतीचे प्रकार सांगितले आहेत.

पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः। जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राऽभिवीयते ।। २३४.

मैत्री म्हणजे करार, वैर म्हणजे शत्रुत्व; शत्रूवर विजय मिळवायची इच्छा असेल तर मोर्चा काढावा.

विग्र्हेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यंते । बलार्द्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते ।। २३४.

शत्रुत्व असताना आपल्या राज्यातच थांबणे म्हणजे जागेवरच राहणे; निम्म्या सैन्याने पुढे जाणे म्हणजे फूट पाडणे.

उदासीनो मध्यमो वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः । समेन सन्धिरन्वेष्योऽहीनेन च बलीयसा ।। २३४.

मधल्या किंवा तटस्थ व्यक्तीकडे आश्रय घेणे म्हणजे आश्रय घेणे; समशक्त किंवा अधिक बलवानाशी मैत्री करावी.

हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा । तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत् ।। २३४.

दुर्बळ राजाने स्वतःहून बलवानाशी वैर करावे; तरीही ज्याच्याकडे शुद्ध मित्र आहे त्याने बलवानाचा आश्रय घ्यावा.

आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्त्तु रिपोर्यदा । अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः ।। २३४.

राजा जागेवरच राहून शत्रूचे काम थांबवू शकत असेल तर तसे करावे; अपवित्र मित्र असेल तर शत्रुत्व करावे.

अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् । वलिना विगृहीतस्तु२ योऽसन्देहेन पार्थिवः ।। २३४.

बलवान राजा आणि अपवित्र मित्र असला तर फूट पाडण्याची नीती घ्यावी; बलवानाने हल्ला केल्यास राजाने शंका धरू नये.

संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामघमो गुणः । बहुक्षयव्ययायासं३ तेषां यानं प्रकीर्त्तितं ।। २३४.

अशा वेळी आश्रय घ्यावा, कारण हा सर्व नीतींमध्ये श्रेष्ठ आहे. मोर्चा काढल्याने मोठा तोटा, खर्च आणि त्रास होतो.

बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् । सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्य्यात्तु संश्रयं ।। २३४.

मोठा लाभ मिळत असेल तेव्हा राजा ती नीती घ्यावी; पण सर्व शक्ती गेल्यावर आश्रय घ्यावा.

पुष्कर उवाच अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत् । द्विमुहूर्त्तावशेषायां रात्रौ निद्रान्त्यजेन्नृपः ।। २३५.

पुष्कर म्हणाले: मी रोजच्या राजाच्या कर्तव्यांची माहिती सांगतो. रात्री दोन मुहूर्ते उरले असता राजाने झोप सोडावी.

वाद्यवन्दिस्वनैर्गीतैः पश्येद् गूढास्ततो नरान् । विज्ञायते न ये लोकास्तदीया इति केनचित् ।। २३५.

वाद्य, गायक आणि गाणी यांच्या आवाजात, राजा अशा गुप्त लोकांना पाहावा की ज्यांना कोणीच आपले मानत नाही.

आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्य्यं यथाविधि । वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत् ।। २३५.

त्यांनंतर उत्पन्न आणि खर्चाचे अहवाल ऐकावेत, आवश्यक कामे करावीत आणि मग शरीरशुद्धी करून स्नानगृहात जावे.

स्नानं कुर्य्यान्नृपः श्चाद्दन्तधावनपूर्वकं । कृत्वा सन्ध्यान्ततो जप्यं वासुदेवं प्रपूजयेत् ।। २३५.

राजाने प्रथम दात घासून स्नान करावे; मग संध्यावंदन करून वासुदेवाची जपाने पूजा करावी.

वह्नौ पवित्रान् जुहुयात् तर्पयेदु दकैः पितृन् । दद्यात्सकाञ्चनीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः ।। २३५.

राजाने अग्नीत शुद्ध आहुती द्यावी, पितरांना पाण्याने तृप्त करावे आणि सुवर्णासहित गाय ब्राह्मणांना द्यावी.

अनुलिप्तोऽलङ्कृतश्च मुखं पश्येच्च दर्पणे । ससुवर्णे धृते राजा श्रृणुयाद्दिवसादिकं ।। २३५.

सुगंधी लेप लावून, दागिने घालून, राजाने सुवर्ण आरशात आपले मुख पहावे आणि दिवसाचे शुभ शकुन ऐकावेत.

औषधं भिषजोक्तं च मङ्गलालम्भनञ्चरेत् । पश्येद् गुरुं तेन दत्ताशीर्वादोऽथ व्रजेत्सभां ।। २३६.

वैद्य सांगितलेली औषधे घ्यावीत, शुभ कार्ये करावीत; गुरुचे दर्शन घेऊन त्यांचा आशीर्वाद घेऊन सभेत जावे.

तत्रस्थो ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस्तथा । प्रकृतीश्च महाभाग प्रतीहारनिवेदिताः ।। २३५.

सभेत गेल्यावर ब्राह्मण, मंत्री, सल्लागार आणि दरवाजापाल सांगितलेले मान्यवर अधिकारी यांची भेट घ्यावी.

श्रुत्वेतिहासं कार्य्याणि कार्याणां कार्य्यनिर्णयम् । व्यवहारन्ततः पश्येन्मन्त्रं कुर्य्यात्तु मन्त्रिभिः ।। २३५.

इतिहास आणि चालू कामांची माहिती ऐकावी, कामांचा निर्णय घ्यावा; मग न्यायनिवाडा करावा आणि मंत्र्यांशी सल्लामसलत करावी.