अग्निपुराणम्

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः । पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः ।। २३३.

तीन प्रकारचे शत्रू ओळखावेत—कुळातील, जवळचा आणि कृत्रिम. त्यातला पहिला शत्रू सर्वात कठीण मानला जातो.

अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः । पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोमित्राणि रिपवस्तथा ।। २३३.

जवळचा शत्रूही माझ्या मते कृत्रिमच आहे. पाठीमागून पकडणारा शत्रू असतो, तसेच शत्रूचे मित्रही शत्रूच मानावेत.

पार्ष्णिग्राहमुपायैश्च शामयेच्च तथा स्वकं । मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः ।। २३३.

पाठीमागून पकडणाऱ्याला आणि स्वतःच्या शत्रूला उपायांनी शांत करावे. मित्राच्या मदतीने शत्रूचा नाश करणे हे पूर्वजांनी प्रशंसिले आहे.

मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं । शत्रुं जिगीषुरुच्छिन्द्यात्४ स्वयं शक्नोति चेद्यदि ।। २३३.

मित्र जवळीकामुळे शत्रू बनतो; म्हणून जो शत्रूवर विजय मिळवू इच्छितो, त्याने स्वतःच्या प्रयत्नाने, शक्य असेल तर, संबंध तोडावेत.

प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं । यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश्च यथा भवेत् ।। २३३.

त्याची सत्ता वाढली तरी शत्रूंची भीती नाही वाटली पाहिजे; म्हणजे लोक त्याच्याबद्दल घाबरू नयेत आणि विश्वास निर्माण व्हावा.

पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च । दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते ।। २३४.

पुष्कर म्हणाला: मी सांध आणि फूट, तसेच दान आणि दंड यांची माहिती दिली आहे; आपल्या देशातील दंड सांगितला, आता परदेशातील दंड सांगतो.

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च द्विविधो दण्ड उच्यते । लुण्ठनं ग्रामघातश्च शस्यघातोऽग्निदीपनं ।। २३४.

दंड दोन प्रकारचा असतो: उघड आणि गुप्त; जसे की लुटमार, गावांचा नाश, पिकांची नासाडी आणि आग लावणे.

प्रकाशोऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर्वधः । दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च च दूषणं ।। २३४.

उघड दंड म्हणजे विष देणे, आग लावणे, वेगवेगळ्या लोकांनी हत्या करणे, तसेच सज्जन लोकांना आणि पाण्याच्या स्त्रोतांना दूषित करणे.

दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां श्रृणु भार्गव । यदा मन्येत नृपती रणे न मम विग्रहः ।। २३४.

दंड कसा द्यावा ते सांगितले; आता, भार्गव, दुर्लक्ष कसे करावे ते ऐक: जेव्हा राजा युद्धात म्हणतो, 'माझ्यासाठी काहीच संघर्ष नाही.'

अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् । सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं ।। २३४.

कधी कधी नुकसान किंवा हानी झाली तर ते संधीनेही होऊ शकते; येथे सांधाने मिळवलेली जागा आणि दानामुळे होणारा धनाचा तोटा.

भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् । न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्त्तुमुपद्रवं ।। २३४.

फूट किंवा दंडामुळे हानी झाली तर दुर्लक्ष करावे; 'तो मला काहीच त्रास देऊ शकत नाही.'

न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् । अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्य्यो रिपुर्भुवेत् ।। २३४.

आणि मीही त्याला काहीच हानी करू शकत नाही; अशा वेळी दुर्लक्ष करावे. पण शत्रूचा अपमान किंवा तो बाधित झाला तर, राजाने त्याच्यावर कारवाई करावी.

मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैरनृतैश्चरत् । शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः ।। २३४.

मोहाचा उपाय मी सांगतो: अपशकुन आणि खोट्या गोष्टींनी शत्रूला, विशेषतः छावणीत असणाऱ्याला, अस्वस्थ करावे.

स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज । विसृजेच्च ततश्चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत् ।। २३४.

मोठ्या पक्ष्याच्या शेपटीला मोठा निखारा बांधावा, हे द्विजा; मग तो पक्षी सोडावा आणि त्या निखाऱ्याचा पडणारा प्रकार दाखवावा.

एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवोऽपि च । उद्वेजनं तथा कुर्य्यात् कुहकैर्विविधैर्द्विषां ।। २३४.

अशा प्रकारे, आणखी बरेच अपशकुन दाखवता येतात; विविध युक्त्या आणि मायाजाळांनी शत्रूंमध्ये घबराट निर्माण करावी.

सांवत्सरास्तापसाश्च नाशं ब्रूयुः परस्य च । जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान् ।। २३४.

एक वर्ष तप केलेले साधू शत्रूच्या नाशाची घोषणा करतात; पृथ्वी जिंकू इच्छिणारा राजा याने आपल्या शत्रूंना घाबरवावा.

देवतानां प्रसादश्च कीर्त्तनीयः परस्य तु । आगतन्नोऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।। २३४.

स्वतःसाठी देवांचा कृपाप्रसाद सांगावा, आणि शत्रूसाठी: 'त्यांची सेना आली आहे, निर्भयपणे हल्ला करा!'

एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति । क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्य्या वाच्यः शत्रुर्हतस्तथा ।। २३४.

युद्ध सुरू झाल्यावर म्हणावे: 'सर्व इतर पराभूत झाले.' मोठ्याने आरोळ्या द्याव्यात आणि शत्रू मारला आहे असे जाहीर करावे.

देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति । इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत् ।। २३४.

देवाज्ञेने प्रेरित आणि पूर्ण शस्त्रबद्ध राजा युद्धासाठी सज्ज असतो; आता मी जादूचे उपाय सांगतो: योग्य वेळी इंद्र दाखवावा.

चतुरङ्गं बलं राजा सहायययययार्थं दिवौकसां । बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चरेद्रिपौ ।। २३४.

राजाने आपली चौफेर सेना, मित्रांसह आणि देवांसाठी, दाखवावी; सैन्याचे आगमन दाखवावे आणि शत्रूवर रक्तवृष्टी करावी.

छिन्नानि रिपूशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् । षाड्‌गुण्यंसम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ ।। २३४.

शत्रूंची छाटलेली मुळे राजवाड्याच्या पुढे दाखवावीत; आता मी सहा प्रकारच्या नीती सांगतो, विशेषतः संधी आणि संघर्ष याबद्दल.

सन्धिश्च विग्रहश्चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावः संशयश्च षड्‌गुणाः परिकीर्त्तिताः ।। २३४.

मैत्री, वैर, मोर्चेबंदी, जागेवरच थांबणे, फूट पाडणे आणि शंका — ही सहा नीतीचे प्रकार सांगितले आहेत.

पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः। जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राऽभिवीयते ।। २३४.

मैत्री म्हणजे करार, वैर म्हणजे शत्रुत्व; शत्रूवर विजय मिळवायची इच्छा असेल तर मोर्चा काढावा.

विग्र्हेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यंते । बलार्द्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते ।। २३४.

शत्रुत्व असताना आपल्या राज्यातच थांबणे म्हणजे जागेवरच राहणे; निम्म्या सैन्याने पुढे जाणे म्हणजे फूट पाडणे.

उदासीनो मध्यमो वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः । समेन सन्धिरन्वेष्योऽहीनेन च बलीयसा ।। २३४.

मधल्या किंवा तटस्थ व्यक्तीकडे आश्रय घेणे म्हणजे आश्रय घेणे; समशक्त किंवा अधिक बलवानाशी मैत्री करावी.

हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा । तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत् ।। २३४.

दुर्बळ राजाने स्वतःहून बलवानाशी वैर करावे; तरीही ज्याच्याकडे शुद्ध मित्र आहे त्याने बलवानाचा आश्रय घ्यावा.

आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्त्तु रिपोर्यदा । अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः ।। २३४.

राजा जागेवरच राहून शत्रूचे काम थांबवू शकत असेल तर तसे करावे; अपवित्र मित्र असेल तर शत्रुत्व करावे.

अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् । वलिना विगृहीतस्तु२ योऽसन्देहेन पार्थिवः ।। २३४.

बलवान राजा आणि अपवित्र मित्र असला तर फूट पाडण्याची नीती घ्यावी; बलवानाने हल्ला केल्यास राजाने शंका धरू नये.

संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामघमो गुणः । बहुक्षयव्ययायासं३ तेषां यानं प्रकीर्त्तितं ।। २३४.

अशा वेळी आश्रय घ्यावा, कारण हा सर्व नीतींमध्ये श्रेष्ठ आहे. मोर्चा काढल्याने मोठा तोटा, खर्च आणि त्रास होतो.