अग्निपुराणम्

शकुनादौ शुभे यायाज्जयाय हरिमास्मरन् । वक्ष्ये मण्डलचिन्तान्ते कर्त्तव्यं राजरक्षणं ।। २३३.

शुभ शकुनांच्या प्रारंभाला, विजयासाठी हरिचे स्मरण करून प्रवास सुरू करावा. मंडलविचाराच्या शेवटी राजाचे रक्षण कसे करावे ते मी सांगीन.

स्वाम्यमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस्तथैव च । मित्रञ्जनपदश्चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ।। २३३.

राजा, मंत्री, किल्ला, धनकोष, दंड, मित्र आणि प्रदेश—हे राज्याची सात अंगे मानले जातात.

सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत्। ३मण्डलेषु च सर्वेषु वृद्धिः कार्य्या महीक्षिता ।। २३३.

सात अंगांच्या राज्यातील विघ्न करणाऱ्यांचा नाश करावा. सर्व मंडलांमध्ये राजाने वाढ साधावी.

आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् । सामन्तास्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु ।। २३३.

इथे स्वतःचे मंडल हे पहिले मंडल समजावे. त्याचे शेजारी शत्रू असतात आणि मंडलाचे शत्रू देखील ओळखावे.

उपेतस्तु सुहृज्‌ ज्ञेयः शत्रुमित्रमतः परं । मित्रमित्रं ततो ज्ञेयं मित्रमित्ररिपुस्ततः ।। २३३.

जो मित्र मिळून गेलेला आहे तो खरा मित्र समजावा; त्यानंतर शत्रूचा मित्र, मग मित्राचा मित्र, आणि त्यानंतर मित्राच्या मित्राचा शत्रू.

एतत्पुरस्तात् कथितं पश्चादपि निबोध मे । पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते ।। २३३.

हे आधी सांगितले आहे; आता पुढे ऐक—त्यानंतर पाठीमागून पकडणारा, आणि मग 'आक्रंद' नावाचा येतो.

आसारस्तु ततोऽन्यः स्यादा क्रन्दासार उच्यते । जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज ।। २३३.

मग त्यानंतर 'आक्रंदासार' नावाचा दुसरा येतो. जिंकण्याची इच्छा असलेल्या, शत्रूशी जोडलेल्या किंवा मुक्त झालेल्यांसाठी हे लागू पडते.

नात्रापि निश्चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव । निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्त्त्तिः ।। २३३.

इथेही नक्की काय करावे हे सांगता येत नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा. जो दंड किंवा कृपा करू शकतो, तोच मध्यस्थ मानला जातो.

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् । उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः ।। २३३.

जो सर्वांवर दंड किंवा कृपा करू शकतो, तो उदासीन समजला जातो आणि तोच बलवान पृथ्वीचा राजा असतो.

न कस्यचिद्रिपुर्म्मित्रङ्कारणाच्छत्रुमित्रके । मण्डलं तव सम्प्रोक्तमेतद् द्वादशराजकं ।। २३३.

कोणाच्याही बाबतीत शत्रू किंवा मित्र केवळ वैर किंवा मैत्रीसाठी नसतो; हे तुझे बारा राजांचे मंडल सांगितले आहे.

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः । पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः ।। २३३.

तीन प्रकारचे शत्रू ओळखावेत—कुळातील, जवळचा आणि कृत्रिम. त्यातला पहिला शत्रू सर्वात कठीण मानला जातो.

अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः । पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोमित्राणि रिपवस्तथा ।। २३३.

जवळचा शत्रूही माझ्या मते कृत्रिमच आहे. पाठीमागून पकडणारा शत्रू असतो, तसेच शत्रूचे मित्रही शत्रूच मानावेत.

पार्ष्णिग्राहमुपायैश्च शामयेच्च तथा स्वकं । मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः ।। २३३.

पाठीमागून पकडणाऱ्याला आणि स्वतःच्या शत्रूला उपायांनी शांत करावे. मित्राच्या मदतीने शत्रूचा नाश करणे हे पूर्वजांनी प्रशंसिले आहे.

मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं । शत्रुं जिगीषुरुच्छिन्द्यात्४ स्वयं शक्नोति चेद्यदि ।। २३३.

मित्र जवळीकामुळे शत्रू बनतो; म्हणून जो शत्रूवर विजय मिळवू इच्छितो, त्याने स्वतःच्या प्रयत्नाने, शक्य असेल तर, संबंध तोडावेत.

प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं । यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश्च यथा भवेत् ।। २३३.

त्याची सत्ता वाढली तरी शत्रूंची भीती नाही वाटली पाहिजे; म्हणजे लोक त्याच्याबद्दल घाबरू नयेत आणि विश्वास निर्माण व्हावा.

पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च । दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते ।। २३४.

पुष्कर म्हणाला: मी सांध आणि फूट, तसेच दान आणि दंड यांची माहिती दिली आहे; आपल्या देशातील दंड सांगितला, आता परदेशातील दंड सांगतो.

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च द्विविधो दण्ड उच्यते । लुण्ठनं ग्रामघातश्च शस्यघातोऽग्निदीपनं ।। २३४.

दंड दोन प्रकारचा असतो: उघड आणि गुप्त; जसे की लुटमार, गावांचा नाश, पिकांची नासाडी आणि आग लावणे.

प्रकाशोऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर्वधः । दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च च दूषणं ।। २३४.

उघड दंड म्हणजे विष देणे, आग लावणे, वेगवेगळ्या लोकांनी हत्या करणे, तसेच सज्जन लोकांना आणि पाण्याच्या स्त्रोतांना दूषित करणे.

दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां श्रृणु भार्गव । यदा मन्येत नृपती रणे न मम विग्रहः ।। २३४.

दंड कसा द्यावा ते सांगितले; आता, भार्गव, दुर्लक्ष कसे करावे ते ऐक: जेव्हा राजा युद्धात म्हणतो, 'माझ्यासाठी काहीच संघर्ष नाही.'

अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् । सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं ।। २३४.

कधी कधी नुकसान किंवा हानी झाली तर ते संधीनेही होऊ शकते; येथे सांधाने मिळवलेली जागा आणि दानामुळे होणारा धनाचा तोटा.

भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् । न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्त्तुमुपद्रवं ।। २३४.

फूट किंवा दंडामुळे हानी झाली तर दुर्लक्ष करावे; 'तो मला काहीच त्रास देऊ शकत नाही.'

न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् । अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्य्यो रिपुर्भुवेत् ।। २३४.

आणि मीही त्याला काहीच हानी करू शकत नाही; अशा वेळी दुर्लक्ष करावे. पण शत्रूचा अपमान किंवा तो बाधित झाला तर, राजाने त्याच्यावर कारवाई करावी.

मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैरनृतैश्चरत् । शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः ।। २३४.

मोहाचा उपाय मी सांगतो: अपशकुन आणि खोट्या गोष्टींनी शत्रूला, विशेषतः छावणीत असणाऱ्याला, अस्वस्थ करावे.

स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज । विसृजेच्च ततश्चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत् ।। २३४.

मोठ्या पक्ष्याच्या शेपटीला मोठा निखारा बांधावा, हे द्विजा; मग तो पक्षी सोडावा आणि त्या निखाऱ्याचा पडणारा प्रकार दाखवावा.

एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवोऽपि च । उद्वेजनं तथा कुर्य्यात् कुहकैर्विविधैर्द्विषां ।। २३४.

अशा प्रकारे, आणखी बरेच अपशकुन दाखवता येतात; विविध युक्त्या आणि मायाजाळांनी शत्रूंमध्ये घबराट निर्माण करावी.

सांवत्सरास्तापसाश्च नाशं ब्रूयुः परस्य च । जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान् ।। २३४.

एक वर्ष तप केलेले साधू शत्रूच्या नाशाची घोषणा करतात; पृथ्वी जिंकू इच्छिणारा राजा याने आपल्या शत्रूंना घाबरवावा.

देवतानां प्रसादश्च कीर्त्तनीयः परस्य तु । आगतन्नोऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।। २३४.

स्वतःसाठी देवांचा कृपाप्रसाद सांगावा, आणि शत्रूसाठी: 'त्यांची सेना आली आहे, निर्भयपणे हल्ला करा!'

एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति । क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्य्या वाच्यः शत्रुर्हतस्तथा ।। २३४.

युद्ध सुरू झाल्यावर म्हणावे: 'सर्व इतर पराभूत झाले.' मोठ्याने आरोळ्या द्याव्यात आणि शत्रू मारला आहे असे जाहीर करावे.

देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति । इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत् ।। २३४.

देवाज्ञेने प्रेरित आणि पूर्ण शस्त्रबद्ध राजा युद्धासाठी सज्ज असतो; आता मी जादूचे उपाय सांगतो: योग्य वेळी इंद्र दाखवावा.